Marathi Grammar Notes PDF Download

मराठी वर्णमाला (तलाठी भरती परीक्षेसाठी संपूर्ण नोट्स)

1. वर्ण म्हणजे काय?

ज्या मूलध्वनीचे पुढे विभाजन करता येत नाही त्याला वर्ण म्हणतात.

उदा. अ, आ, क, ख, ग

2. वर्णमालेचे प्रकार

मराठी वर्णमाला दोन मुख्य भागांत विभागली जाते.

(अ) स्वर (Vowels)

स्वतःच्या बळावर उच्चारता येणाऱ्या वर्णांना स्वर म्हणतात.

मराठीतील स्वर

अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ऋ, ए, ऐ, ओ, औ, अं, अः

एकूण : 13 स्वर

(ब) व्यंजन (Consonants)

ज्यांचा उच्चार स्वरांच्या मदतीशिवाय होत नाही त्यांना व्यंजन म्हणतात.

व्यंजन

क ख ग घ ङ

च छ ज झ ञ

ट ठ ड ढ ण

त थ द ध न

प फ ब भ म

य र ल व

श ष स ह

ळ क्ष ज्ञ

एकूण : 36 व्यंजने

3. स्वरांचे प्रकार

(१) ह्रस्व स्वर (लहान उच्चार)

अ, इ, उ, ऋ

एकूण : 4

(२) दीर्घ स्वर (मोठा उच्चार)

आ, ई, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ

एकूण : 7

(३) संयुक्त स्वर

ऐ, औ

4. व्यंजनांचे प्रकार

(अ) स्पर्श व्यंजन

क ख ग घ ङ

च छ ज झ ञ

ट ठ ड ढ ण

त थ द ध न

प फ ब भ म

एकूण : 25

(ब) अंतःस्थ व्यंजन

य र ल व

एकूण : 4

(क) ऊष्म व्यंजन

श ष स ह

एकूण : 4

(ड) विशेष व्यंजन

ळ, क्ष, ज्ञ

5. कंठस्थानानुसार वर्गीकरण

उच्चारस्थान	वर्ण
कंठ	क वर्ग
तालू	च वर्ग
मूर्धा	ट वर्ग
दंत	त वर्ग
ओठ	प वर्ग

6. घोष व अघोष

अघोष

क, ख, च, छ, ट, ठ, त, थ, प, फ

घोष

ग, घ, ज, झ, ड, ढ, द, ध, ब, भ

7. अल्पप्राण व महाप्राण

अल्पप्राण

क ग च ज ट ड त द प ब

महाप्राण

ख घ छ झ ठ ढ थ ध फ भ

8. अनुनासिक

ङ, ञ, ण, न, म

9. अनुस्वार (ं)

शब्दातील नासिक ध्वनी दाखवणारे चिन्ह.

उदा.

संपूर्ण
संसार
अंक

10. विसर्ग (ः)

स्वरानंतर येणारा विशेष ध्वनी.

उदा.

दुःख
प्रातःकाल

11. बाराखडी (उदाहरण – क)

स्वर	रूप
अ	क
आ	का
इ	कि
ई	की
उ	कु
ऊ	कू
ऋ	कृ
ए	के
ऐ	कै
ओ	को
औ	कौ
अं	कं
अः	कः

12. परीक्षेत वारंवार विचारले जाणारे मुद्दे

मराठीत 13 स्वर आहेत.
मराठीत 36 व्यंजने आहेत.
स्पर्श व्यंजने – 25
अंतःस्थ व्यंजने – 4
ऊष्म व्यंजने – 4
अनुनासिक व्यंजने – 5
संयुक्त स्वर – ऐ, औ
विशेष व्यंजने – ळ, क्ष, ज्ञ

PYQ प्रकारचे सराव प्रश्न

1. मराठीत एकूण किती स्वर आहेत?

A) 11
B) 12
C) 13 ✅
D) 14

2. खालीलपैकी अंतःस्थ व्यंजन कोणते?

A) क
B) श
C) र ✅
D) प

3. ‘ज्ञ‘ हे कोणत्या प्रकारचे व्यंजन आहे?

A) स्पर्श
B) ऊष्म
C) विशेष व्यंजन ✅
D) अंतःस्थ

4. खालीलपैकी अनुनासिक व्यंजन कोणते?

A) ग
B) म ✅
C) द
D) श

5. ‘ऐ‘ हा कोणत्या प्रकारचा स्वर आहे?

A) ह्रस्व
B) दीर्घ
C) संयुक्त स्वर ✅
D) ऊष्म

झटपट Revision (1 Minute)

✅ स्वर – 13
✅ व्यंजने – 36
✅ स्पर्श – 25
✅ अंतःस्थ – 4
✅ ऊष्म – 4
✅ अनुनासिक – 5
✅ संयुक्त स्वर – ऐ, औ
✅ विशेष व्यंजने – ळ, क्ष, ज्ञ

तलाठी परीक्षेची टिप: वर्णमाला, स्वर-व्यंजनांचे प्रकार, अनुनासिक, अनुस्वार, विसर्ग आणि बाराखडी यांवर दरवर्षी 1–2 प्रश्न विचारले जाण्याची शक्यता असते. हे प्रकरण पूर्णपणे पाठ करून ठेवा.

अध्याय 2 : शब्दांच्या जाती (तलाठी भरती परीक्षेसाठी संपूर्ण नोट्स)

1. शब्दांच्या जाती म्हणजे काय?

वाक्यातील शब्दाचे कार्य, अर्थ आणि उपयोग यानुसार शब्दांचे जे वर्गीकरण केले जाते त्याला शब्दांच्या जाती म्हणतात.

मराठीत शब्दांच्या 8 जाती आहेत.

नाम
सर्वनाम
विशेषण
क्रियापद
क्रियाविशेषण
शब्दयोगी अव्यय
उभयान्वयी अव्यय
केवलप्रयोगी अव्यय

1. नाम (Noun)

व्याख्या:
व्यक्ती, वस्तू, प्राणी, स्थान, गुण, भाव किंवा पदार्थ यांच्या नावाला नाम म्हणतात.

उदाहरणे

राम
पुणे
पुस्तक
सिंह
प्रेम
पाणी

नामाचे प्रकार

(अ) सामान्य नाम

समान प्रकारातील सर्व व्यक्ती, वस्तू किंवा प्राण्यांना दिलेले सामान्य नाव.

उदा.

मुलगा
नदी
शहर
शिक्षक

(ब) विशेष नाम

एखाद्या विशिष्ट व्यक्ती, वस्तू किंवा स्थळाचे नाव.

उदा.

शिवाजी महाराज
महाराष्ट्र
गंगा
पुणे

(क) भाववाचक नाम

गुण, अवस्था, भावना किंवा भाव दर्शवणारे नाम.

उदा.

प्रेम
आनंद
दुःख
शौर्य
सौंदर्य

(ड) द्रव्यवाचक नाम

पदार्थ दर्शवणारे नाम.

उदा.

सोने
दूध
पाणी
तेल

(ई) समूहवाचक नाम

समूह किंवा गट दर्शवणारे नाम.

उदा.

सैन्य
वर्ग
कळप
ताफा

2. सर्वनाम (Pronoun)

व्याख्या:
नामाऐवजी वापरल्या जाणाऱ्या शब्दाला सर्वनाम म्हणतात.

उदाहरणे

मी
तू
तो
ती
ते
आपण
आम्ही

सर्वनामाचे प्रकार

पुरुषवाचक

मी
आम्ही
तू
तुम्ही
तो
ती
ते

दर्शक

हा
ही
हे
तो
ती
ते

प्रश्नार्थक

कोण
काय
कोणता

संबंधी

जो
जी
जे

अनिश्चित

कोणी
काही

3. विशेषण (Adjective)

व्याख्या:
नाम किंवा सर्वनामाचे गुण, संख्या किंवा विशेषता सांगणाऱ्या शब्दाला विशेषण म्हणतात.

उदाहरणे

मोठे घर
सुंदर मुलगी
पाच पुस्तके
गोड आंबा

विशेषणाचे प्रकार

गुणविशेषण

उदा.

चांगला
हुशार
सुंदर

संख्याविशेषण

उदा.

एक
दोन
दहा

सार्वनामिक विशेषण

उदा.

हा मुलगा
तो माणूस

परिमाणविशेषण

उदा.

थोडे पाणी
भरपूर दूध

4. क्रियापद (Verb)

व्याख्या:
क्रिया किंवा अवस्था दर्शविणाऱ्या शब्दाला क्रियापद म्हणतात.

उदाहरणे

धावणे
खाणे
बसणे
झोपणे
लिहिणे

क्रियापदाचे प्रकार

सकर्मक

ज्या क्रियेला कर्म आवश्यक असते.

उदा.

राम पुस्तक वाचतो.

अकर्मक

ज्या क्रियेला कर्म लागत नाही.

उदा.

पक्षी उडतो.
मुलगा हसतो.

5. क्रियाविशेषण (Adverb)

व्याख्या:
क्रियापदाबद्दल अधिक माहिती सांगणाऱ्या शब्दाला क्रियाविशेषण म्हणतात.

उदाहरणे

हळूहळू चाल
पटकन धाव
आज ये
उद्या जा

प्रकार

कालवाचक
स्थलवाचक
रीतिवाचक
परिमाणवाचक

6. शब्दयोगी अव्यय (Postposition)

नाम किंवा सर्वनामाशी संबंध दाखविणारे अव्यय.

उदाहरणे

घरात
घरावर
घरातून
माझ्याकडे
नदीपलीकडे

7. उभयान्वयी अव्यय (Conjunction)

दोन शब्द किंवा दोन वाक्ये जोडणारे शब्द.

उदाहरणे

आणि
पण
किंवा
म्हणून
कारण

8. केवलप्रयोगी अव्यय (Interjection)

अचानक भावना व्यक्त करणारे शब्द.

उदाहरणे

अरे!
वा!
अहो!
बापरे!
छे!

महत्त्वाचे फरक

शब्दजात	उदाहरण
नाम	मुलगा
सर्वनाम	तो
विशेषण	हुशार
क्रियापद	शिकतो
क्रियाविशेषण	पटकन
शब्दयोगी अव्यय	मध्ये
उभयान्वयी अव्यय	आणि
केवलप्रयोगी अव्यय	वा!

परीक्षेत वारंवार विचारले जाणारे मुद्दे

मराठीत शब्दांच्या 8 जाती आहेत.
नामाचे 5 प्रकार विचारले जातात.
सर्वनामाचे प्रकार ओळखण्यावर प्रश्न येतात.
सकर्मक व अकर्मक क्रियापदातील फरक महत्त्वाचा आहे.
उभयान्वयी व शब्दयोगी अव्यय यांमधील फरक विचारला जातो.

PYQ प्रकारचे सराव प्रश्न

1. ‘प्रेम‘ हे कोणत्या प्रकारचे नाम आहे?

A) सामान्य नाम
B) विशेष नाम
C) भाववाचक नाम ✅
D) समूहवाचक नाम

2. ‘शिवाजी महाराज‘ हे कोणते नाम आहे?

A) सामान्य
B) विशेष नाम ✅
C) भाववाचक
D) द्रव्यवाचक

3. ‘तो‘ हा कोणत्या शब्दजातीचा शब्द आहे?

A) नाम
B) विशेषण
C) सर्वनाम ✅
D) क्रियाविशेषण

4. ‘राम पुस्तक वाचतो.’ या वाक्यातील क्रियापद कोणते?

A) राम
B) पुस्तक
C) वाचतो ✅
D) नाही

5. ‘आणि‘ हा कोणत्या प्रकारचा शब्द आहे?

A) शब्दयोगी अव्यय
B) उभयान्वयी अव्यय ✅
C) केवलप्रयोगी अव्यय
D) क्रियाविशेषण

6. ‘वा! किती सुंदर चित्र आहे.’ येथे ‘वा!’ हा कोणत्या प्रकारचा शब्द आहे?

A) विशेषण
B) सर्वनाम
C) केवलप्रयोगी अव्यय ✅
D) क्रियाविशेषण

झटपट Revision (1 Minute)

✅ शब्दांच्या जाती – 8
✅ नाम – 5 प्रकार
✅ सर्वनाम – नामाऐवजी येणारा शब्द
✅ विशेषण – गुण, संख्या किंवा विशेषता सांगणारा शब्द
✅ क्रियापद – क्रिया किंवा अवस्था दर्शवते
✅ क्रियाविशेषण – क्रियापदाची माहिती देते
✅ शब्दयोगी अव्यय – नाम/सर्वनामाशी संबंध दर्शवते
✅ उभयान्वयी अव्यय – शब्द किंवा वाक्ये जोडते
✅ केवलप्रयोगी अव्यय – भावना व्यक्त करते

तलाठी परीक्षेची टिप: या प्रकरणातून दरवर्षी साधारण 2–3 प्रश्न विचारले जातात. विशेषतः नामाचे प्रकार, सर्वनाम, विशेषण, सकर्मक–अकर्मक क्रियापद आणि अव्ययांचे प्रकार यांचा सखोल सराव करा.

अध्याय : काळ (Tense) – तलाठी भरती परीक्षेसाठी संपूर्ण नोट्स

1. काळ म्हणजे काय?

क्रिया कोणत्या वेळेस घडते, घडत आहे किंवा घडणार आहे हे दर्शविणाऱ्या क्रियापदाच्या रूपाला ‘काळ‘ म्हणतात.

उदाहरण:

राम खेळतो. (वर्तमान)
राम खेळला. (भूत)
राम खेळेल. (भविष्य)

काळाचे मुख्य प्रकार

मराठी भाषेत काळाचे 3 मुख्य प्रकार आहेत.

वर्तमानकाळ
भूतकाळ
भविष्यकाळ

1. वर्तमानकाळ

सध्या चालू असलेली किंवा नेहमी घडणारी क्रिया दर्शवितो.

उदाहरणे

मी शाळेत जातो.
ती अभ्यास करते.
पक्षी उडतात.
सूर्य पूर्वेला उगवतो.

वर्तमानकाळाचे प्रकार

(अ) साधा वर्तमानकाळ

नेहमी होणारी क्रिया.

उदाहरण

राम क्रिकेट खेळतो.
मी दूध पितो.

(ब) अपूर्ण वर्तमानकाळ

सध्या चालू असलेली क्रिया.

उदाहरण

राम क्रिकेट खेळत आहे.
मी पुस्तक वाचत आहे.

(क) पूर्ण वर्तमानकाळ

क्रिया नुकतीच पूर्ण झालेली असते.

उदाहरण

रामने गृहपाठ केला आहे.
मी जेवण केले आहे.

2. भूतकाळ

पूर्वी घडून गेलेली क्रिया दर्शवितो.

उदाहरणे

मी काल बाजारात गेलो.
तिने पत्र लिहिले.
मुलांनी खेळ खेळला.

भूतकाळाचे प्रकार

(अ) साधा भूतकाळ

क्रिया पूर्ण झाली आहे.

उदाहरण

राम शाळेत गेला.
मी पत्र लिहिले.

(ब) अपूर्ण भूतकाळ

क्रिया भूतकाळात सुरू होती.

उदाहरण

राम शाळेत जात होता.
मी पुस्तक वाचत होतो.

(क) पूर्ण भूतकाळ

एक क्रिया दुसऱ्या भूतकाळातील क्रियेपूर्वी पूर्ण झाली होती.

उदाहरण

शिक्षक येण्यापूर्वी विद्यार्थी बसले होते.
मी जेवण केले होते.

3. भविष्यकाळ

पुढे घडणारी क्रिया दर्शवितो.

उदाहरणे

मी उद्या पुण्याला जाईन.
ती अभ्यास करेल.
आपण सामना जिंकू.

भविष्यकाळाचे प्रकार

(अ) साधा भविष्यकाळ

पुढे घडणारी क्रिया.

उदाहरण

राम शाळेत जाईल.
मी पुस्तक वाचेन.

(ब) अपूर्ण भविष्यकाळ

भविष्यात चालू असणारी क्रिया.

उदाहरण

उद्या मी अभ्यास करत असेन.
तो खेळत असेल.

(क) पूर्ण भविष्यकाळ

भविष्यातील एका वेळेपूर्वी क्रिया पूर्ण झालेली असेल.

उदाहरण

संध्याकाळपर्यंत मी गृहपाठ पूर्ण केलेला असेल.
उद्यापर्यंत काम झालेले असेल.

काळ ओळखण्याची सोपी युक्ती

वाक्यातील शब्द	काळ
आज, आता	वर्तमान
काल, पूर्वी	भूत
उद्या, पुढे	भविष्य

उदाहरणे

वाक्य	काळ
मी अभ्यास करतो.	वर्तमान
मी अभ्यास केला.	भूत
मी अभ्यास करीन.	भविष्य
तो खेळत आहे.	अपूर्ण वर्तमान
तो खेळत होता.	अपूर्ण भूत
तो खेळत असेल.	अपूर्ण भविष्य
मी गृहपाठ केला आहे.	पूर्ण वर्तमान
मी गृहपाठ केला होता.	पूर्ण भूत
मी गृहपाठ केलेला असेल.	पूर्ण भविष्य

काळ बदलण्याचे उदाहरण

वर्तमान → भूत → भविष्य

खाणे

मी जेवतो.
मी जेवलो.
मी जेवेन.

जाणे

मी शाळेत जातो.
मी शाळेत गेलो.
मी शाळेत जाईन.

वाचणे

मी पुस्तक वाचतो.
मी पुस्तक वाचले.
मी पुस्तक वाचेन.

परीक्षेत वारंवार विचारले जाणारे मुद्दे

काळाचे 3 मुख्य प्रकार आहेत.
प्रत्येक मुख्य काळाचे 3 उपप्रकार आहेत.
क्रियापदावरून काळ ओळखणे हा महत्त्वाचा प्रश्नप्रकार आहे.
वाक्याचा काळ बदलणे (वर्तमान → भूत → भविष्य) विचारले जाऊ शकते.

PYQ प्रकारचे सराव प्रश्न

1. “राम शाळेत जातो.” हे वाक्य कोणत्या काळात आहे?

A) भूतकाळ
B) भविष्यकाळ
C) साधा वर्तमानकाळ ✅
D) पूर्ण वर्तमानकाळ

2. “मी पत्र लिहिले.” हा कोणता काळ आहे?

A) साधा वर्तमानकाळ
B) साधा भूतकाळ ✅
C) पूर्ण भविष्यकाळ
D) अपूर्ण वर्तमानकाळ

3. “ती पुस्तक वाचत आहे.” हा कोणता काळ आहे?

A) साधा वर्तमानकाळ
B) अपूर्ण वर्तमानकाळ ✅
C) पूर्ण वर्तमानकाळ
D) साधा भविष्यकाळ

4. “तो उद्या येईल.” हा कोणता काळ आहे?

A) भूतकाळ
B) वर्तमानकाळ
C) साधा भविष्यकाळ ✅
D) पूर्ण भविष्यकाळ

5. “मी गृहपाठ केला होता.” हे वाक्य कोणत्या काळात आहे?

A) पूर्ण वर्तमानकाळ
B) साधा भूतकाळ
C) पूर्ण भूतकाळ ✅
D) अपूर्ण भविष्यकाळ

6. “उद्यापर्यंत मी काम पूर्ण केलेले असेल.” हा कोणता काळ आहे?

A) साधा भविष्यकाळ
B) अपूर्ण भविष्यकाळ
C) पूर्ण भविष्यकाळ ✅
D) पूर्ण वर्तमानकाळ

झटपट Revision (1 Minute)

✅ वर्तमानकाळ – सध्या घडणारी/नेहमी होणारी क्रिया
✅ भूतकाळ – घडून गेलेली क्रिया
✅ भविष्यकाळ – पुढे घडणारी क्रिया
✅ प्रत्येक काळाचे 3 उपप्रकार:
- साधा
- अपूर्ण
- पूर्ण
✅ काळ ओळखण्यासाठी क्रियापदाचे रूप आणि कालदर्शक शब्द (आज, काल, उद्या) लक्षात ठेवा.

तलाठी परीक्षेची टिप: “वाक्याचा काळ ओळखा”, “काळ बदला”, आणि “क्रियापदाचा योग्य काळ निवडा” या प्रकारचे प्रश्न नियमितपणे विचारले जातात. त्यामुळे प्रत्येक काळाची उदाहरणांसह चांगली उजळणी करा.

अध्याय : वाक्यप्रकार (Types of Sentences) – तलाठी भरती परीक्षेसाठी संपूर्ण नोट्स

1. वाक्य म्हणजे काय?

पूर्ण अर्थ व्यक्त करणाऱ्या शब्दसमूहाला ‘वाक्य‘ म्हणतात.

उदाहरणे:

राम शाळेत जातो.
भारत माझा देश आहे.
मी अभ्यास करतो.

वाक्यांचे मुख्य प्रकार

मराठी व्याकरणात वाक्यांचे वर्गीकरण प्रामुख्याने दोन प्रकारे केले जाते.

1. अर्थानुसार वाक्यप्रकार

2. रचनेनुसार वाक्यप्रकार

भाग 1 : अर्थानुसार वाक्यप्रकार

अर्थानुसार 8 प्रकार आहेत.

1. विधानार्थी वाक्य (Assertive Sentence)

जे वाक्य एखादे विधान किंवा माहिती सांगते.

उदाहरणे

राम शाळेत जातो.
भारत हा कृषिप्रधान देश आहे.
पुणे महाराष्ट्रात आहे.

2. प्रश्नार्थी वाक्य (Interrogative Sentence)

जे वाक्य प्रश्न विचारते.

उदाहरणे

तुझे नाव काय आहे?
तू कुठे राहतोस?
आज कोण आला?

ओळख: शेवटी ? असते.

3. आज्ञार्थी वाक्य (Imperative Sentence)

आज्ञा, विनंती, सल्ला किंवा सूचना दर्शवते.

उदाहरणे

इथे बस.
कृपया शांत रहा.
दार बंद कर.

4. उद्गारार्थी वाक्य (Exclamatory Sentence)

आनंद, दुःख, आश्चर्य, राग इत्यादी भावना व्यक्त करणारे वाक्य.

उदाहरणे

वा! किती सुंदर दृश्य!
अरे! तू इथे कसा?
बापरे! किती मोठा साप!

5. इच्छार्थी वाक्य (Optative Sentence)

इच्छा, शुभेच्छा किंवा आशीर्वाद व्यक्त करणारे वाक्य.

उदाहरणे

देव तुझे भले करो.
तुला दीर्घायुष्य लाभो.
तू यशस्वी होवोस.

6. संकेतार्थी वाक्य (Conditional Sentence)

अट किंवा शर्त व्यक्त करणारे वाक्य.

उदाहरणे

तू अभ्यास केलास तर पास होशील.
पाऊस आला तर आपण जाणार नाही.
वेळ मिळाला तर भेटू.

ओळख: जर, तर, तरच यांसारखे शब्द.

7. विध्यर्थी वाक्य (Potential / Suggestive)

कर्तव्य, आवश्यकता, शक्यता किंवा योग्यतेचा अर्थ व्यक्त करणारे वाक्य.

उदाहरणे

आपण वेळेवर पोहोचले पाहिजे.
प्रत्येकाने नियम पाळावेत.
सर्वांनी मतदान करावे.

8. नकारार्थी वाक्य (Negative Sentence)

नकार दर्शवणारे वाक्य.

उदाहरणे

मी आज शाळेत गेलो नाही.
तो आला नाही.
मला हे आवडत नाही.

ओळख: नाही, नको, नसणे इत्यादी शब्द.

भाग 2 : रचनेनुसार वाक्यप्रकार

रचनेनुसार 3 प्रकार आहेत.

1. साधे वाक्य (Simple Sentence)

एकच मुख्य क्रिया किंवा एकच विधान असलेले वाक्य.

उदाहरणे

राम अभ्यास करतो.
मी जेवलो.
ती गाणे गाते.

2. संयुक्त वाक्य (Compound Sentence)

दोन किंवा अधिक स्वतंत्र वाक्ये आणि, पण, किंवा, म्हणून इत्यादी उभयान्वयी अव्ययांनी जोडलेली असतात.

उदाहरणे

राम आला आणि श्याम गेला.
मी अभ्यास केला पण परीक्षा कठीण होती.
तू ये किंवा फोन कर.

3. मिश्र वाक्य (Complex Sentence)

एक मुख्य वाक्य आणि एक किंवा अधिक गौण (आश्रित) वाक्ये असतात.

उदाहरणे

जो मेहनत करतो तो यशस्वी होतो.
मला माहीत आहे की तो येईल.
जे पेराल ते उगवेल.

ओळख: जो, जे, की, कारण, जरी, जर इत्यादी शब्द.

वाक्यप्रकार ओळखण्याची युक्ती

शब्द/चिन्ह	वाक्यप्रकार
?	प्रश्नार्थी
!	उद्गारार्थी
नाही	नकारार्थी
जर…तर	संकेतार्थी
पाहिजे, करावे	विध्यर्थी
देव करो	इच्छार्थी
बस, जा, करा	आज्ञार्थी

परीक्षेत वारंवार विचारले जाणारे मुद्दे

अर्थानुसार 8 प्रकार
रचनेनुसार 3 प्रकार
साधे, संयुक्त आणि मिश्र वाक्य यांतील फरक
प्रश्नार्थी, उद्गारार्थी आणि संकेतार्थी वाक्ये ओळखणे

PYQ प्रकारचे सराव प्रश्न

1. “राम शाळेत जातो.” हे कोणत्या प्रकारचे वाक्य आहे?

A) प्रश्नार्थी
B) विधानार्थी ✅
C) इच्छार्थी
D) नकारार्थी

2. “तुझे नाव काय आहे?” हे कोणते वाक्य आहे?

A) आज्ञार्थी
B) विधानार्थी
C) प्रश्नार्थी ✅
D) संकेतार्थी

3. “वा! किती सुंदर फुले आहेत!” हे कोणत्या प्रकारचे वाक्य आहे?

A) इच्छार्थी
B) प्रश्नार्थी
C) उद्गारार्थी ✅
D) नकारार्थी

4. “तू अभ्यास केलास तर पास होशील.” हे कोणत्या प्रकारचे वाक्य आहे?

A) आज्ञार्थी
B) संकेतार्थी ✅
C) विध्यर्थी
D) मिश्र

5. “राम आला आणि श्याम गेला.” हे रचनेनुसार कोणते वाक्य आहे?

A) साधे
B) संयुक्त ✅
C) मिश्र
D) प्रश्नार्थी

6. “जो मेहनत करतो तो यशस्वी होतो.” हे रचनेनुसार कोणते वाक्य आहे?

A) साधे
B) संयुक्त
C) मिश्र ✅
D) नकारार्थी

झटपट Revision (1 Minute)

अर्थानुसार (8)

✅ विधानार्थी
✅ प्रश्नार्थी
✅ आज्ञार्थी
✅ उद्गारार्थी
✅ इच्छार्थी
✅ संकेतार्थी
✅ विध्यर्थी
✅ नकारार्थी

रचनेनुसार (3)

✅ साधे
✅ संयुक्त
✅ मिश्र

लक्षात ठेवण्याची ट्रिक

“वि–प्र–आ–उ–इ–सं–वि–न“

वि – विधानार्थी
प्र – प्रश्नार्थी
आ – आज्ञार्थी
उ – उद्गारार्थी
इ – इच्छार्थी
सं – संकेतार्थी
वि – विध्यर्थी
न – नकारार्थी

तलाठी परीक्षेची टिप: या प्रकरणातून साधारण 2–3 प्रश्न विचारले जातात. विशेषतः वाक्याचा प्रकार ओळखा, साधे–संयुक्त–मिश्र वाक्यांतील फरक, आणि वाक्यरूपांतर यांचा नियमित सराव करा.

अध्याय : संधी (Sandhi) – तलाठी भरती परीक्षेसाठी संपूर्ण नोट्स

1. संधी म्हणजे काय?

दोन वर्ण, शब्द किंवा अक्षरे एकत्र आल्यावर त्यांच्या उच्चारामुळे किंवा लेखनामुळे जो बदल होतो, त्याला ‘संधी‘ म्हणतात.

संधी = दोन शब्दांची किंवा वर्णांची जोड

उदाहरणे:

विद्या + आलय = विद्यालय
देव + आलय = देवालय
हिम + आलय = हिमालय

संधीचे मुख्य प्रकार

मराठीत संधीचे 3 मुख्य प्रकार आहेत.

स्वरसंधी
व्यंजनसंधी
विसर्गसंधी

1. स्वरसंधी

दोन स्वर एकत्र आल्यामुळे होणारा बदल म्हणजे स्वरसंधी.

उदाहरणे

विग्रह	संधी
विद्या + आलय	विद्यालय
देव + आलय	देवालय
हिम + आलय	हिमालय
महा + ईश्वर	महेश्वर
राजा + इंद्र	राजेंद्र

स्वरसंधीचे प्रकार

(अ) दीर्घ संधी

समान स्वर एकत्र आल्यास दीर्घ स्वर होतो.

नियम

अ + अ = आ

इ + इ = ई

उ + उ = ऊ

उदाहरणे

विद्या + आलय = विद्यालय
गिरि + ईश = गिरीश
सु + उक्त = सूक्त

(ब) गुण संधी

अ/आ + इ/ई = ए

अ/आ + उ/ऊ = ओ

उदाहरणे

विग्रह	संधी
महा + ईश्वर	महेश्वर
राजा + इंद्र	राजेंद्र
सूर्य + उदय	सूर्योदय
पर + उपकार	परोपकार

(क) वृद्धी संधी

अ/आ + ए/ऐ = ऐ

अ/आ + ओ/औ = औ

उदाहरणे

विग्रह	संधी
एक + एक	एकैक
महा + ऐश्वर्य	महैश्वर्य
जल + ओघ	जलौघ

(ड) यण संधी

इ, ई → य

उ, ऊ → व

ऋ → र

उदाहरणे

अति + आचार = अत्याचार
प्रति + अक्ष = प्रत्यक्ष
अनु + अर्थ = अन्वर्थ

2. व्यंजनसंधी

व्यंजनांच्या संयोगामुळे होणारा बदल म्हणजे व्यंजनसंधी.

उदाहरणे

विग्रह	संधी
सत् + जन	सज्जन
उत् + चार	उच्चार
जगत् + नाथ	जगन्नाथ
तत् + त्व	तत्त्व

लक्षात ठेवण्यासारखी उदाहरणे

उत् + चार = उच्चार
सत् + जन = सज्जन
तत् + त्व = तत्त्व
जगत् + नाथ = जगन्नाथ
सद् + गुण = सद्गुण

3. विसर्गसंधी

विसर्ग (ः) नंतर स्वर किंवा व्यंजन आल्याने होणारा बदल म्हणजे विसर्गसंधी.

उदाहरणे

विग्रह	संधी
मनः + ताप	मनस्ताप
निः + शंक	निशंक
दुः + ख	दुःख
निः + स्वार्थ	निःस्वार्थ

संधी व संधीविग्रह

संधी

दोन शब्द एकत्र करून नवीन शब्द तयार करणे.

उदा.

देव + आलय = देवालय

संधीविग्रह

संधी झालेल्या शब्दाचे मूळ शब्द वेगळे करणे.

उदा.

देवालय = देव + आलय
महेश्वर = महा + ईश्वर
हिमालय = हिम + आलय

परीक्षेत वारंवार विचारले जाणारे संधी शब्द

संधी शब्द	संधीविग्रह
देवालय	देव + आलय
विद्यालय	विद्या + आलय
हिमालय	हिम + आलय
महेश्वर	महा + ईश्वर
राजेंद्र	राजा + इंद्र
सूर्योदय	सूर्य + उदय
परोपकार	पर + उपकार
प्रत्यक्ष	प्रति + अक्ष
अत्याचार	अति + आचार
अन्वर्थ	अनु + अर्थ
तत्त्व	तत् + त्व
सज्जन	सत् + जन
जगन्नाथ	जगत् + नाथ
मनस्ताप	मनः + ताप
निशंक	निः + शंक

संधी ओळखण्याची युक्ती

प्रकार	ओळख
स्वरसंधी	स्वर + स्वर
व्यंजनसंधी	व्यंजन + व्यंजन
विसर्गसंधी	ः (विसर्ग) + स्वर/व्यंजन

PYQ प्रकारचे सराव प्रश्न

1. “देवालय” या शब्दाचा संधीविग्रह कोणता?

A) देव + आलय ✅

B) देवा + लय

C) देव + लय

D) देव + यालय

2. “सज्जन” हा कोणत्या प्रकारच्या संधीचे उदाहरण आहे?

A) स्वरसंधी

B) व्यंजनसंधी ✅

C) विसर्गसंधी

D) गुणसंधी

3. “महेश्वर” हा कोणत्या प्रकारच्या संधीचे उदाहरण आहे?

A) गुणसंधी ✅

B) दीर्घ संधी

C) यण संधी

D) विसर्गसंधी

4. “मनस्ताप” मध्ये कोणती संधी आहे?

A) स्वरसंधी

B) व्यंजनसंधी

C) विसर्गसंधी ✅

D) वृद्धी संधी

5. “प्रत्यक्ष” या शब्दाचा संधीविग्रह कोणता?

A) प्रति + अक्ष ✅

B) प्रती + अक्ष

C) प्रत + यक्ष

D) प्र + त्यक्ष

झटपट Revision (1 Minute)

संधीचे 3 मुख्य प्रकार

✅ स्वरसंधी
✅ व्यंजनसंधी
✅ विसर्गसंधी

स्वरसंधीचे 4 प्रकार

✅ दीर्घ
✅ गुण
✅ वृद्धी
✅ यण

महत्त्वाची उदाहरणे

देव + आलय = देवालय
महा + ईश्वर = महेश्वर
पर + उपकार = परोपकार
सत् + जन = सज्जन
तत् + त्व = तत्त्व
मनः + ताप = मनस्ताप

तलाठी परीक्षेसाठी महत्त्वाचे

संधी ओळखा
संधीविग्रह करा
संधीचा प्रकार ओळखा
रिकाम्या जागा भरा (योग्य संधी शब्द निवडा)

तलाठी, वनरक्षक, ग्रामसेवक, ZP आणि MPSC परीक्षांमध्ये संधी या प्रकरणावरून साधारण 2–4 प्रश्न विचारले जातात. विशेषतः “संधीविग्रह” आणि “संधीचा प्रकार ओळखा” हे प्रश्न सर्वाधिक विचारले जातात.

अध्याय : समास (Samas) – तलाठी भरती परीक्षेसाठी संपूर्ण नोट्स

1. समास म्हणजे काय?

दोन किंवा अधिक शब्द एकत्र करून कमी शब्दांत पूर्ण अर्थ व्यक्त करण्याच्या प्रक्रियेला ‘समास‘ म्हणतात.

समास = संक्षिप्त शब्दरचना

उदाहरणे:

राजाचा पुत्र → राजपुत्र
गंगेचे पाणी → गंगाजल
वनात वास करणारा → वनवासी

समासाची संज्ञा

सामासिक शब्द – समास झालेला शब्द.
विग्रह – सामासिक शब्दाचे मूळ शब्द वेगळे करणे.

उदाहरण:

राजपुत्र = राजाचा पुत्र
गंगाजल = गंगेचे जल

समासाचे मुख्य प्रकार

मराठीमध्ये समासाचे 6 प्रमुख प्रकार आहेत.

अव्ययीभाव समास
तत्पुरुष समास
कर्मधारय समास
द्विगु समास
द्वंद्व समास
बहुव्रीहि समास

1. अव्ययीभाव समास

व्याख्या

ज्या समासात पहिले पद अव्यय असते व संपूर्ण सामासिक शब्द अव्ययाप्रमाणे वापरला जातो, त्याला अव्ययीभाव समास म्हणतात.

उदाहरणे

सामासिक शब्द	विग्रह
यथाशक्ती	शक्तीनुसार
दररोज	प्रत्येक रोज
प्रतिदिन	प्रत्येक दिवस
आजन्म	जन्मापासून

ओळख: यथा, प्रति, दर, आजन्म यांसारखे शब्द.

2. तत्पुरुष समास

व्याख्या

ज्या समासात उत्तरपद (दुसरे पद) प्रधान असते, त्याला तत्पुरुष समास म्हणतात.

उदाहरणे

सामासिक शब्द	विग्रह
राजपुत्र	राजाचा पुत्र
जलपात्र	जलाचे पात्र
ग्रामपंचायत	ग्रामाची पंचायत
देवालय	देवाचे आलय

तत्पुरुष समासाचे उपप्रकार

द्वितीया
तृतीया
चतुर्थी
पंचमी
षष्ठी
सप्तमी

परीक्षेत विशेषतः षष्ठी तत्पुरुषची उदाहरणे जास्त विचारली जातात.

3. कर्मधारय समास

व्याख्या

ज्या समासात दोन्ही पदे एकाच व्यक्ती किंवा वस्तूचे वर्णन करतात, त्याला कर्मधारय समास म्हणतात.

उदाहरणे

सामासिक शब्द	विग्रह
नीलकमल	निळे कमळ
महापुरुष	महान पुरुष
कृष्णसर्प	काळा साप
श्वेतवस्त्र	पांढरे वस्त्र

ओळख: पहिले पद हे दुसऱ्या पदाचे विशेषण असते.

4. द्विगु समास

व्याख्या

ज्या समासात पहिले पद संख्यावाचक असते, त्याला द्विगु समास म्हणतात.

उदाहरणे

सामासिक शब्द	विग्रह
त्रिभुवन	तीन भुवने
पंचवटी	पाच वटवृक्षांचा समूह
सप्तसागर	सात सागर
चतुर्भुज	चार भुजा असलेला

ओळख: एक, दोन, तीन, चार, पाच, सप्त, नव इ. संख्या.

5. द्वंद्व समास

व्याख्या

ज्या समासात दोन्ही पदांना समान महत्त्व असते, त्याला द्वंद्व समास म्हणतात.

उदाहरणे

सामासिक शब्द	विग्रह
आईवडील	आई आणि वडील
सुखदुःख	सुख आणि दुःख
दिवसरात्र	दिवस आणि रात्र
रामलक्ष्मण	राम आणि लक्ष्मण

ओळख: विग्रहात ‘आणि‘ येतो.

6. बहुव्रीहि समास

व्याख्या

ज्या समासात कोणतेही पद प्रधान नसते; सामासिक शब्दाचा अर्थ तिसऱ्याच व्यक्ती किंवा वस्तूकडे निर्देश करतो, त्याला बहुव्रीहि समास म्हणतात.

उदाहरणे

सामासिक शब्द	विग्रह
दशानन	दहा मुखे ज्याला आहेत तो (रावण)
चतुर्भुज	चार भुजा ज्याला आहेत तो (विष्णू)
त्रिनेत्र	तीन नेत्र ज्याला आहेत तो (शिव)
लंबोदर	लांब उदर ज्याचे आहे तो (गणपती)

ओळख: विग्रहात ‘ज्याला‘, ‘ज्याचे‘, ‘असलेला‘ असे शब्द येतात.

समास ओळखण्याची युक्ती

समास	ओळख
अव्ययीभाव	पहिले पद अव्यय
तत्पुरुष	दुसरे पद प्रधान
कर्मधारय	विशेषण + नाम
द्विगु	पहिले पद संख्या
द्वंद्व	‘आणि’ येतो
बहुव्रीहि	तिसऱ्या व्यक्तीचा अर्थ

परीक्षेत वारंवार विचारले जाणारे समास

सामासिक शब्द	समास
राजपुत्र	तत्पुरुष
देवालय	तत्पुरुष
गंगाजल	तत्पुरुष
महापुरुष	कर्मधारय
नीलकमल	कर्मधारय
पंचवटी	द्विगु
त्रिभुवन	द्विगु
आईवडील	द्वंद्व
सुखदुःख	द्वंद्व
दशानन	बहुव्रीहि
लंबोदर	बहुव्रीहि
यथाशक्ती	अव्ययीभाव

PYQ प्रकारचे सराव प्रश्न

1. “राजपुत्र” हा कोणत्या प्रकारचा समास आहे?

A) द्वंद्व
B) तत्पुरुष ✅
C) बहुव्रीहि
D) कर्मधारय

2. “आईवडील” हा कोणत्या प्रकारचा समास आहे?

A) कर्मधारय
B) तत्पुरुष
C) द्वंद्व ✅
D) अव्ययीभाव

3. “महापुरुष” हा कोणत्या प्रकारचा समास आहे?

A) कर्मधारय ✅
B) द्वंद्व
C) द्विगु
D) बहुव्रीहि

4. “दशानन” हा कोणत्या प्रकारचा समास आहे?

A) तत्पुरुष
B) बहुव्रीहि ✅
C) कर्मधारय
D) द्वंद्व

5. “पंचवटी” या शब्दात कोणता समास आहे?

A) अव्ययीभाव
B) द्विगु ✅
C) तत्पुरुष
D) द्वंद्व

6. “यथाशक्ती” हा कोणत्या प्रकारचा समास आहे?

A) तत्पुरुष
B) कर्मधारय
C) अव्ययीभाव ✅
D) बहुव्रीहि

झटपट Revision (1 Minute)

समासाचे 6 प्रकार

✅ अव्ययीभाव – पहिले पद अव्यय
✅ तत्पुरुष – दुसरे पद प्रधान
✅ कर्मधारय – विशेषण + नाम
✅ द्विगु – पहिले पद संख्यावाचक
✅ द्वंद्व – ‘आणि’ येतो
✅ बहुव्रीहि – तिसऱ्या व्यक्तीचा अर्थ

लक्षात ठेवण्याची ट्रिक

“अ–त–क–द्वि–द्वं–ब“

अ – अव्ययीभाव
त – तत्पुरुष
क – कर्मधारय
द्वि – द्विगु
द्वं – द्वंद्व
ब – बहुव्रीहि

📌 तलाठी परीक्षेसाठी महत्त्वाचे

या प्रकरणातून 2–3 प्रश्न नियमितपणे विचारले जातात. विशेषतः:

समासाचा प्रकार ओळखा
सामासिक शब्दाचा विग्रह करा
विग्रहावरून समास ओळखा
तत्पुरुष, कर्मधारय आणि बहुव्रीहि यांतील फरक

टीप: अनेक विद्यार्थ्यांचा गोंधळ कर्मधारय आणि बहुव्रीहि समासात होतो.

महापुरुष = महान पुरुष → कर्मधारय (महान हा पुरुषाचाच गुण आहे.)
दशानन = दहा मुखे ज्याला आहेत तो (रावण) → बहुव्रीहि (शब्दाचा अर्थ तिसऱ्या व्यक्तीकडे निर्देश करतो.)

अध्याय : अलंकार (Figures of Speech) – तलाठी भरती परीक्षेसाठी संपूर्ण नोट्स

1. अलंकार म्हणजे काय?

कविता किंवा गद्य अधिक सुंदर, प्रभावी आणि आकर्षक करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या भाषिक सौंदर्याला ‘अलंकार‘ म्हणतात.

‘अलंकार‘ म्हणजे भाषेचा दागिना.

अलंकाराचे मुख्य प्रकार

मराठीमध्ये अलंकारांचे 2 मुख्य प्रकार आहेत.

शब्दालंकार
अर्थालंकार

1. शब्दालंकार

शब्दांच्या रचनेमुळे किंवा ध्वनीमुळे निर्माण होणारे सौंदर्य म्हणजे शब्दालंकार.

(अ) अनुप्रास अलंकार

व्याख्या

एका वाक्यात किंवा ओळीत एकाच वर्णाची किंवा अक्षराची पुनरावृत्ती झाल्यास अनुप्रास अलंकार होतो.

उदाहरणे

चंचल चपळ चिमणी चिवचिवली.
सळसळ सरी सरसरल्या.
गोड गाणी गुणगुणली.

ओळख: एकाच अक्षराची वारंवार पुनरावृत्ती.

(ब) यमक अलंकार

व्याख्या

सारखाच शब्द किंवा ध्वनी पुन्हा येतो, पण अर्थ वेगळा असतो.

उदाहरणे

करावा तर करावा विचार.
हार घालून हार मानली.

ओळख: शब्द एकच, अर्थ वेगळा.

2. अर्थालंकार

अर्थामुळे निर्माण होणारे सौंदर्य म्हणजे अर्थालंकार.

(अ) उपमा अलंकार

व्याख्या

एका वस्तूची दुसऱ्या वस्तूशी ‘सारखा‘, ‘प्रमाणे‘, ‘जसा‘, ‘तसा‘ इत्यादी शब्दांनी तुलना केली जाते.

उदाहरणे

तिचा चेहरा चंद्रासारखा आहे.
तो सिंहासारखा शूर आहे.
तिचे डोळे कमळासारखे आहेत.

ओळख: सारखा, प्रमाणे, जसा, तसा.

(ब) रूपक अलंकार

व्याख्या

उपमेय आणि उपमान यांच्यात थेट एकरूपता दाखविली जाते.

उदाहरणे

तो सिंह आहे.
ती चंद्र आहे.
ज्ञान हा प्रकाश आहे.

ओळख: ‘सारखा’ नसतो; थेट तुलना.

(क) उत्प्रेक्षा अलंकार

व्याख्या

जणू, जणूकाही, वाटते, भासते अशा शब्दांनी कल्पना व्यक्त केली जाते.

उदाहरणे

ती जणू चंद्रच आहे.
तो जणूकाही वीजच आहे.

ओळख: जणू, जणूकाही.

(ड) अतिशयोक्ती अलंकार

व्याख्या

एखाद्या गोष्टीचे अतिशयोक्त वर्णन केले जाते.

उदाहरणे

मी तुला हजार वेळा सांगितले.
त्याच्या डोळ्यातून नद्याच वाहू लागल्या.
तो डोंगराएवढा बलवान आहे.

(ई) चेतनगुणोक्ती (मानवीकरण)

व्याख्या

निर्जीव वस्तू किंवा निसर्गाला मानवी गुण देणे.

उदाहरणे

वारा गात होता.
सूर्य हसत होता.
नदी नाचत होती.

महत्त्वाचे अलंकार (तक्ता)

अलंकार	ओळख	उदाहरण
अनुप्रास	एकाच वर्णाची पुनरावृत्ती	चंचल चिमणी चिवचिवली
यमक	समान शब्द, वेगळा अर्थ	हार घालून हार मानली
उपमा	सारखा, प्रमाणे	तो सिंहासारखा शूर आहे
रूपक	थेट तुलना	तो सिंह आहे
उत्प्रेक्षा	जणू, जणूकाही	ती जणू चंद्रच आहे
अतिशयोक्ती	अतिशयोक्त वर्णन	हजार वेळा सांगितले
चेतनगुणोक्ती	निर्जीवाला मानवी गुण	वारा गात होता

उपमा व रूपक यांतील फरक

उपमा	रूपक
तुलना स्पष्ट असते	तुलना थेट असते
सारखा, प्रमाणे, जसा	हे शब्द नसतात
तो सिंहासारखा आहे	तो सिंह आहे

परीक्षेत वारंवार विचारले जाणारे मुद्दे

उपमा व रूपक यांतील फरक
अनुप्रास ओळखणे
यमक अलंकार
अतिशयोक्तीची उदाहरणे
चेतनगुणोक्ती (मानवीकरण)

PYQ प्रकारचे सराव प्रश्न

1. “तिचा चेहरा चंद्रासारखा आहे.” येथे कोणता अलंकार आहे?

A) रूपक
B) उपमा ✅
C) अनुप्रास
D) यमक

2. “तो सिंह आहे.” येथे कोणता अलंकार आहे?

A) उपमा
B) रूपक ✅
C) अतिशयोक्ती
D) उत्प्रेक्षा

3. “चंचल चिमणी चिवचिवली.” येथे कोणता अलंकार आहे?

A) अनुप्रास ✅
B) यमक
C) उपमा
D) रूपक

4. “वारा गात होता.” येथे कोणता अलंकार आहे?

A) उपमा
B) चेतनगुणोक्ती ✅
C) यमक
D) उत्प्रेक्षा

5. “मी तुला हजार वेळा सांगितले.” येथे कोणता अलंकार आहे?

A) रूपक
B) अनुप्रास
C) अतिशयोक्ती ✅
D) उपमा

6. “ती जणू चंद्रच आहे.” येथे कोणता अलंकार आहे?

A) रूपक
B) उत्प्रेक्षा ✅
C) यमक
D) उपमा

झटपट Revision (1 Minute)

अलंकाराचे 2 मुख्य प्रकार

शब्दालंकार

✅ अनुप्रास
✅ यमक

अर्थालंकार

✅ उपमा
✅ रूपक
✅ उत्प्रेक्षा
✅ अतिशयोक्ती
✅ चेतनगुणोक्ती

लक्षात ठेवण्याची ट्रिक

“अनु–यम–उप–रू–उत–अति–चे“

अनु – अनुप्रास
यम – यमक
उप – उपमा
रू – रूपक
उत – उत्प्रेक्षा
अति – अतिशयोक्ती
चे – चेतनगुणोक्ती

📌 तलाठी परीक्षेसाठी महत्त्वाचे

या प्रकरणातून साधारण 1–2 प्रश्न विचारले जातात. विशेषतः:

अलंकार ओळखा
उपमा व रूपक यांतील फरक
अनुप्रास आणि यमक यांतील फरक
उदाहरणावरून अलंकाराचा प्रकार निवडा

अभ्यास टिप: प्रत्येक अलंकारासाठी किमान 5–10 उदाहरणे पाठ करा. परीक्षेत बहुतेक प्रश्न उदाहरणावरून अलंकार ओळखण्याचे असतात.

अध्याय : म्हणी (Proverbs) – तलाठी भरती परीक्षेसाठी संपूर्ण नोट्स

1. म्हण म्हणजे काय?

अनुभवातून निर्माण झालेले, थोडक्यात मोठा अर्थ सांगणारे वाक्य म्हणजे म्हण.

म्हणी म्हणजे लोकजीवनातील अनुभवाचे सार.

परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या म्हणी

म्हण	अर्थ
अति तिथे माती	कोणत्याही गोष्टीचा अतिरेक वाईट असतो.
अडला हरी गाढवाचे पाय धरी	अडचणीत कोणाचीही मदत घ्यावी लागते.
अंगापेक्षा बोंगा मोठा	उत्पन्नापेक्षा खर्च जास्त असणे.
असतील शिते तर जमतील भुते	पैसा असेल तर माणसे आपोआप जमतात.
उंटावरून शेळ्या हाकणे	दूर राहून कारभार करणे.
उथळ पाण्याला खळखळाट फार	कमी ज्ञान असलेले जास्त बोलतात.
एकाच माळेचे मणी	सर्व सारखेच असणे.
एका हाताने टाळी वाजत नाही	वादासाठी दोन्ही बाजू कारणीभूत असतात.
काखेत कळसा गावाला वळसा	जवळची गोष्ट दूर शोधणे.
करावे तसे भरावे	कर्माप्रमाणे फळ मिळते.
काडीचीही किंमत नाही	अजिबात महत्त्व नसणे.
कोल्ह्याला द्राक्षे आंबट	न मिळालेल्या गोष्टीची निंदा करणे.
खोदा पहाड निघाला उंदीर	खूप मेहनतीनंतर कमी परिणाम मिळणे.
गरज सरो वैद्य मरो	काम झाल्यावर उपकार विसरणे.
चोर सोडून संन्याशाला फाशी	दोषीऐवजी निरपराधाला शिक्षा.
चोराच्या उलट्या बोंबा	स्वतः दोषी असून दुसऱ्यावर आरोप करणे.
जशी करणी तशी भरणी	कर्मानुसार फळ मिळते.
थेंबे थेंबे तळे साचे	थोडी थोडी बचत मोठी होते.
दूधाने तोंड पोळले की ताक फुंकून पितात	एकदा फसल्यावर माणूस सावध होतो.
नाव मोठे लक्षण खोटे	प्रसिद्धी मोठी पण गुणवत्ता कमी.
नाचता येईना अंगण वाकडे	स्वतःचा दोष दुसऱ्यावर ढकलणे.
बुडत्याला काडीचा आधार	संकटात छोटी मदतही मोठी वाटते.
बोले तैसा चाले	बोलण्याप्रमाणे वागणारा.
मनात एक, जनात एक	मनात वेगळे आणि बोलणे वेगळे.
हातचे सोडून पळत्याच्या पाठी	निश्चित गोष्ट सोडून अनिश्चित गोष्टीमागे लागणे.
हातच्या कंकणाला आरसा कशाला	स्पष्ट गोष्टीला पुराव्याची गरज नसते.
शितावरून भाताची परीक्षा	थोड्यावरून संपूर्ण गोष्ट ओळखणे.
लोका सांगे ब्रह्मज्ञान, स्वतः कोरडे पाषाण	दुसऱ्यांना उपदेश पण स्वतः आचरण नाही.
विनाशकाले विपरीत बुद्धी	संकटाच्या वेळी चुकीचे निर्णय होणे.
वेळ आली की शहाणपण येते	अनुभवातून शहाणपण येते.

वारंवार विचारल्या जाणाऱ्या म्हणी

म्हण	अर्थ
अति तिथे माती	अतिरेक वाईट
करावे तसे भरावे	कर्मानुसार फळ
जशी करणी तशी भरणी	केलेल्या कर्माचे फळ
थेंबे थेंबे तळे साचे	बचतीचे महत्त्व
नाचता येईना अंगण वाकडे	स्वतःचा दोष दुसऱ्यावर ढकलणे
कोल्ह्याला द्राक्षे आंबट	न मिळालेल्या गोष्टीची निंदा
शितावरून भाताची परीक्षा	थोड्यावरून संपूर्ण ओळख
बुडत्याला काडीचा आधार	संकटात छोटी मदतही महत्त्वाची

म्हण आणि अर्थ जुळवा

म्हण	योग्य अर्थ
एका हाताने टाळी वाजत नाही	दोन्ही बाजू जबाबदार असतात
अडला हरी गाढवाचे पाय धरी	अडचणीत कोणाचीही मदत घ्यावी लागते
गरज सरो वैद्य मरो	काम झाल्यावर विसरणे
काखेत कळसा गावाला वळसा	जवळची गोष्ट दूर शोधणे
उथळ पाण्याला खळखळाट फार	कमी ज्ञान, जास्त दिखावा

PYQ प्रकारचे सराव प्रश्न

1. “नाचता येईना अंगण वाकडे” या म्हणीचा योग्य अर्थ कोणता?

A) मेहनत करणे
B) स्वतःचा दोष दुसऱ्यावर ढकलणे ✅
C) चांगले काम करणे
D) आनंद साजरा करणे

2. “कोल्ह्याला द्राक्षे आंबट” या म्हणीचा अर्थ काय?

A) मेहनतीचे फळ मिळते
B) न मिळालेल्या गोष्टीची निंदा करणे ✅
C) संकटात मदत करणे
D) वेळेचे महत्त्व

3. “थेंबे थेंबे तळे साचे” या म्हणीचा अर्थ काय?

A) बचतीचे महत्त्व ✅
B) मेहनत वाया जाते
C) वेळेचा अपव्यय
D) मोठेपणा दाखवणे

4. “शितावरून भाताची परीक्षा” या म्हणीचा अर्थ काय?

A) थोड्यावरून संपूर्ण गोष्ट ओळखणे ✅
B) सर्वांवर विश्वास ठेवणे
C) मेहनत करणे
D) नशीबावर अवलंबून राहणे

5. “बुडत्याला काडीचा आधार” या म्हणीचा अर्थ काय?

A) संकटात छोटी मदतही मोठी वाटते ✅
B) खोटे बोलणे
C) बचत करणे
D) वाद घालणे

झटपट Revision (1 Minute)

सर्वाधिक विचारल्या जाणाऱ्या 10 म्हणी

✅ अति तिथे माती
✅ करावे तसे भरावे
✅ जशी करणी तशी भरणी
✅ नाचता येईना अंगण वाकडे
✅ कोल्ह्याला द्राक्षे आंबट
✅ थेंबे थेंबे तळे साचे
✅ बुडत्याला काडीचा आधार
✅ शितावरून भाताची परीक्षा
✅ उथळ पाण्याला खळखळाट फार
✅ काखेत कळसा गावाला वळसा

📌 तलाठी परीक्षेसाठी महत्त्वाचे

म्हणीवरून योग्य अर्थ ओळखा
अर्थावरून योग्य म्हण निवडा
रिकाम्या जागेत योग्य म्हण भरा

तलाठी, ग्रामसेवक, वनरक्षक, पोलीस भरती आणि MPSC परीक्षांमध्ये म्हणी या प्रकरणावरून साधारण 2–4 प्रश्न विचारले जातात. परीक्षेसाठी किमान 100–150 महत्त्वाच्या म्हणी व त्यांचे अर्थ पाठ ठेवा.

अध्याय : वाक्प्रचार (Idioms) – तलाठी भरती परीक्षेसाठी संपूर्ण नोट्स

1. वाक्प्रचार म्हणजे काय?

विशिष्ट अर्थ व्यक्त करण्यासाठी शब्दांचा लाक्षणिक (रूढ) अर्थाने वापर केलेला शब्दसमूह म्हणजे वाक्प्रचार.

वाक्प्रचाराचा अर्थ शब्दशः न घेता, त्याचा रूढ अर्थ घ्यावा.

उदाहरण:

डोके खाणे = सतत त्रास देणे (डोके खाणे हा शब्दशः अर्थ नाही.)

वाक्प्रचारांची वैशिष्ट्ये

लाक्षणिक अर्थ असतो.
शब्दशः अर्थ घेतला जात नाही.
भाषेला प्रभावी व सुंदर बनवतात.
स्पर्धा परीक्षांमध्ये वारंवार विचारले जातात.

परीक्षेसाठी महत्त्वाचे वाक्प्रचार

वाक्प्रचार	अर्थ
अंग झटकणे	जबाबदारी टाळणे
अंगावर येणे	भांडण्यास तयार होणे
अंगावर घेणे	जबाबदारी स्वीकारणे
अंगावर काटा येणे	भीती किंवा रोमांच वाटणे
आकाश-पाताळ एक करणे	खूप प्रयत्न करणे
आगीत तेल ओतणे	भांडण वाढवणे
उड्या मारणे	खूप आनंद होणे
उचल खाणे	विनाकारण बोलणी खाणे
कान देणे	लक्षपूर्वक ऐकणे
कान भरणे	दुसऱ्याविरुद्ध चिथावणी देणे
कानावर येणे	समजणे
कानाडोळा करणे	मुद्दाम दुर्लक्ष करणे
डोके खाणे	सतत त्रास देणे
डोके फिरणे	राग येणे / संतुलन बिघडणे
डोळ्यात धूळ फेकणे	फसवणे
डोळे उघडणे	जागृती होणे
डोळे भरून येणे	भावूक होणे
तोंड देणे	सामना करणे
तोंडसुख घेणे	रागाने बोलणे
तोंडाला पाने पुसणे	निराश होणे
तोंडाची वाफ दवडणे	व्यर्थ समजावणे
पाय रोवणे	ठामपणे उभे राहणे
पाय घसरणे	चूक होणे
पायाखालची वाळू सरकणे	धक्का बसणे
हात धुऊन मागे लागणे	सतत त्रास देणे
हात आखडता घेणे	मदत न करणे
हात वर करणे	हार मानणे
हातभार लावणे	मदत करणे
हातचे राखून न ठेवणे	पूर्ण ताकदीने काम करणे
तोंडावर पडणे	अपयशी होणे
नाक कापणे	अब्रू जाणे
नाक मुरडणे	नावड दाखवणे
नाक खुपसणे	दुसऱ्याच्या कामात हस्तक्षेप करणे
पोटात कावळे ओरडणे	खूप भूक लागणे
पोटात गोळा येणे	भीती वाटणे
मनावर घेणे	गंभीरपणे विचार करणे
जीव मुठीत घेणे	जीव धोक्यात घालणे
जीव टांगणीला लागणे	खूप काळजी वाटणे
बोटावर नाचवणे	आपल्या म्हणण्यानुसार वागवणे
रंग उडणे	घाबरणे
रंग दाखवणे	खरे रूप दाखवणे

शरीराच्या अवयवांवरील महत्त्वाचे वाक्प्रचार

डोके

डोके खाणे – त्रास देणे
डोके फिरणे – राग येणे
डोके चालवणे – बुद्धी वापरणे

डोळा

डोळ्यात धूळ फेकणे – फसवणे
डोळे उघडणे – जागृत करणे
डोळे भरून येणे – भावूक होणे

कान

कान देणे – लक्ष देणे
कान भरणे – चिथावणी देणे
कानाडोळा करणे – दुर्लक्ष करणे

हात

हातभार लावणे – मदत करणे
हात वर करणे – हार मानणे
हात धुऊन मागे लागणे – सतत त्रास देणे

पाय

पाय घसरणे – चूक होणे
पाय रोवणे – ठाम राहणे
पायाखालची वाळू सरकणे – धक्का बसणे

परीक्षेत वारंवार विचारले जाणारे वाक्प्रचार

वाक्प्रचार	अर्थ
डोळ्यात धूळ फेकणे	फसवणे
आगीत तेल ओतणे	वाद वाढवणे
हातभार लावणे	मदत करणे
नाक कापणे	अब्रू जाणे
कानाडोळा करणे	दुर्लक्ष करणे
डोके खाणे	त्रास देणे
तोंडाला पाने पुसणे	निराश होणे
पायाखालची वाळू सरकणे	धक्का बसणे
पोटात कावळे ओरडणे	खूप भूक लागणे
जीव मुठीत घेणे	जीव धोक्यात घालणे

PYQ प्रकारचे सराव प्रश्न

1. “डोळ्यात धूळ फेकणे” या वाक्प्रचाराचा अर्थ काय?

A) धूळ टाकणे
B) फसवणे ✅
C) रडणे
D) पाहणे

2. “हातभार लावणे” या वाक्प्रचाराचा अर्थ काय?

A) मारणे
B) मदत करणे ✅
C) काम सोडणे
D) भांडणे

3. “नाक कापणे” या वाक्प्रचाराचा अर्थ काय?

A) दुखापत होणे
B) अब्रू जाणे ✅
C) शिंक येणे
D) राग येणे

4. “आगीत तेल ओतणे” या वाक्प्रचाराचा अर्थ काय?

A) आग विझवणे
B) भांडण वाढवणे ✅
C) स्वयंपाक करणे
D) मदत करणे

5. “पायाखालची वाळू सरकणे” या वाक्प्रचाराचा अर्थ काय?

A) चालणे
B) धक्का बसणे ✅
C) पडणे
D) पळणे

6. “कानाडोळा करणे” या वाक्प्रचाराचा अर्थ काय?

A) ऐकणे
B) दुर्लक्ष करणे ✅
C) रागावणे
D) पाहणे

वाक्प्रचार व म्हण यांतील फरक

वाक्प्रचार	म्हण
लाक्षणिक अर्थ असतो	अनुभवावर आधारित वाक्य असते
शब्दसमूह असतो	पूर्ण वाक्य असते
उदा. डोके खाणे	उदा. अति तिथे माती

झटपट Revision (1 Minute)

सर्वाधिक विचारले जाणारे 15 वाक्प्रचार

✅ डोके खाणे – त्रास देणे
✅ डोळ्यात धूळ फेकणे – फसवणे
✅ डोळे उघडणे – जागृती होणे
✅ कानाडोळा करणे – दुर्लक्ष करणे
✅ कान भरणे – चिथावणी देणे
✅ हातभार लावणे – मदत करणे
✅ हात वर करणे – हार मानणे
✅ हात धुऊन मागे लागणे – सतत त्रास देणे
✅ तोंडाला पाने पुसणे – निराश होणे
✅ तोंडाची वाफ दवडणे – व्यर्थ समजावणे
✅ नाक कापणे – अब्रू जाणे
✅ पायाखालची वाळू सरकणे – धक्का बसणे
✅ पोटात कावळे ओरडणे – खूप भूक लागणे
✅ जीव मुठीत घेणे – जीव धोक्यात घालणे
✅ आगीत तेल ओतणे – वाद वाढवणे

📌 तलाठी परीक्षेसाठी महत्त्वाचे

या प्रकरणातून 2–4 प्रश्न नियमितपणे विचारले जातात. मुख्य प्रश्नप्रकार:

वाक्प्रचाराचा योग्य अर्थ निवडा
अर्थावरून योग्य वाक्प्रचार ओळखा
वाक्यात योग्य वाक्प्रचार वापरा
म्हण आणि वाक्प्रचार यांतील फरक ओळखा

अभ्यास टिप: परीक्षेसाठी किमान 150–200 महत्त्वाचे वाक्प्रचार त्यांच्या अर्थांसह पाठ ठेवा. शरीराच्या अवयवांवर आधारित (डोके, डोळा, कान, हात, पाय, नाक, तोंड) वाक्प्रचारांवर सर्वाधिक प्रश्न विचारले जातात.

अध्याय : समानार्थी शब्द (Synonyms) – तलाठी भरती परीक्षेसाठी संपूर्ण नोट्स

समानार्थी शब्द म्हणजे काय?

ज्या दोन किंवा अधिक शब्दांचा अर्थ सारखा किंवा जवळजवळ समान असतो, त्यांना समानार्थी शब्द म्हणतात.

उदाहरण:

सूर्य = रवि, भास्कर, दिनकर
पाणी = जल, नीर, तोय

परीक्षेसाठी 100 महत्त्वाचे समानार्थी शब्द

शब्द	समानार्थी शब्द
सूर्य	रवि, भास्कर, दिनकर, आदित्य
चंद्र	शशी, इंदू, निशाकर
पृथ्वी	धरा, वसुंधरा, धरित्री
आकाश	नभ, गगन, अंबर
पाणी	जल, नीर, तोय
अग्नी	अनल, वह्नी, पावक
वारा	पवन, समीर, अनिल
समुद्र	सागर, सिंधू, रत्नाकर
पर्वत	गिरी, डोंगर, नग
नदी	सरिता, तटिनी, तरंगिणी
राजा	नृप, भूप, नरेश
राणी	महाराणी, राज्ञी
मुलगा	पुत्र, सुत, तनय
मुलगी	कन्या, तनया
आई	माता, जननी, माऊली
वडील	पिता, जनक
मित्र	सखा, मित, सोबती
शत्रू	वैरी, अरि, रिपू
घर	गृह, सदन, निवास
जंगल	वन, अरण्य, विपीन
फूल	पुष्प, सुमन, कुसुम
कमळ	पंकज, सरोज, अंबुज
सिंह	केसरी, मृगराज
हत्ती	गज, हस्ती, द्विप
घोडा	अश्व, तुरंग
साप	नाग, भुजंग
गाय	धेनू, गौ
ज्ञान	विद्या, बोध
बुद्धी	मती, प्रज्ञा
आनंद	हर्ष, मोद
दुःख	शोक, खेद
प्रेम	स्नेह, माया, अनुराग
रात्र	निशा, यामिनी
दिवस	दिन, दिवा
धन	संपत्ती, वित्त
गरीब	दरिद्री, निर्धन
श्रीमंत	धनवान, संपन्न
शिक्षक	गुरु, अध्यापक
विद्यार्थी	शिष्य, विद्यार्थी
पुस्तक	ग्रंथ, पोथी

PYQ प्रकारचे प्रश्न

1. ‘सूर्य‘चा समानार्थी शब्द कोणता?

A) शशी

B) रवि ✅

C) सागर

D) पवन

2. ‘गज‘ हा कोणाचा समानार्थी शब्द आहे?

A) सिंह

B) हत्ती ✅

C) घोडा

D) साप

3. ‘सरिता‘ हा कोणाचा समानार्थी शब्द आहे?

A) समुद्र

B) नदी ✅

C) पर्वत

D) वारा

अध्याय : विरुद्धार्थी शब्द (Antonyms)

विरुद्धार्थी शब्द म्हणजे काय?

ज्या दोन शब्दांचे अर्थ एकमेकांच्या अगदी विरुद्ध असतात, त्यांना विरुद्धार्थी शब्द म्हणतात.

उदाहरण:

दिवस × रात्र
सत्य × असत्य

परीक्षेसाठी 100 महत्त्वाचे विरुद्धार्थी शब्द

शब्द	विरुद्धार्थी
दिवस	रात्र
सत्य	असत्य
चांगला	वाईट
मोठा	लहान
उंच	ठेंगणा
श्रीमंत	गरीब
सुख	दुःख
लाभ	हानी
जय	पराजय
जीवन	मृत्यू
आरंभ	शेवट
नवीन	जुना
प्रकाश	अंधार
वर	खाली
आत	बाहेर
जवळ	दूर
पुढे	मागे
मित्र	शत्रू
प्रेम	द्वेष
स्वर्ग	नरक
उष्ण	थंड
कठीण	सोपे
काळा	पांढरा
जाड	बारीक
सत्य	खोटे
यश	अपयश
योग्य	अयोग्य
आशा	निराशा
शुद्ध	अशुद्ध
शांत	अशांत
धैर्य	भित्रेपणा
चढ	उतार
विजय	पराभव
स्वस्त	महाग
दयाळू	निर्दयी
उदय	अस्त
स्वीकार	नकार
उपस्थित	अनुपस्थित
जिवंत	मृत
स्वातंत्र्य	परतंत्रता

PYQ प्रकारचे प्रश्न

1. ‘सुख‘चा विरुद्धार्थी शब्द कोणता?

A) आनंद

B) दुःख ✅

C) लाभ

D) शांती

2. ‘उदय‘चा विरुद्धार्थी शब्द कोणता?

A) सूर्य

B) अस्त ✅

C) प्रकाश

D) सकाळ

3. ‘स्वीकार‘चा विरुद्धार्थी शब्द कोणता?

A) मान्यता

B) नकार ✅

C) आनंद

D) यश

समानार्थी व विरुद्धार्थी शब्दांतील फरक

समानार्थी शब्द	विरुद्धार्थी शब्द
अर्थ समान किंवा जवळचा	अर्थ पूर्णपणे विरुद्ध
सूर्य – रवि	दिवस – रात्र
पाणी – जल	सुख – दुःख

झटपट Revision (1 Minute)

महत्त्वाचे समानार्थी

✅ सूर्य → रवि
✅ चंद्र → शशी
✅ पाणी → जल
✅ अग्नी → अनल
✅ वारा → पवन
✅ समुद्र → सागर
✅ पर्वत → गिरी
✅ मित्र → सखा
✅ शत्रू → वैरी
✅ फूल → पुष्प

महत्त्वाचे विरुद्धार्थी

✅ दिवस × रात्र
✅ सत्य × असत्य
✅ सुख × दुःख
✅ लाभ × हानी
✅ जय × पराजय
✅ प्रकाश × अंधार
✅ मित्र × शत्रू
✅ प्रेम × द्वेष
✅ उदय × अस्त
✅ यश × अपयश

📌 तलाठी परीक्षेसाठी महत्त्वाचे

या दोन प्रकरणांमधून मिळून 3–5 प्रश्न नियमितपणे विचारले जातात.

प्रश्नांचे प्रकार:

समानार्थी शब्द ओळखा.
विरुद्धार्थी शब्द निवडा.
रिकाम्या जागी योग्य शब्द भरा.
चुकीची जोडी ओळखा.

अभ्यास टिप: परीक्षेसाठी किमान 300–500 समानार्थी शब्द आणि 300–500 विरुद्धार्थी शब्द पाठ ठेवा. संस्कृतनिष्ठ शब्द (उदा. रवि, शशी, पंकज, अंबुज, अनल, पावक, समीर) यांवर विशेष भर द्या, कारण ते स्पर्धा परीक्षांमध्ये वारंवार विचारले जातात.

अध्याय : शुद्धलेखन (Spelling) – तलाठी भरती परीक्षेसाठी संपूर्ण नोट्स

1. शुद्धलेखन म्हणजे काय?

भाषेतील शब्द योग्य पद्धतीने लिहिण्याला शुद्धलेखन म्हणतात.

स्पर्धा परीक्षांमध्ये शुद्धलेखनावरून 2–4 प्रश्न नियमित विचारले जातात.

शुद्धलेखनाचे प्रमुख नियम

1. ह्रस्व (ि, ु) आणि दीर्घ (ी, ू)

अशुद्ध	शुद्ध
परिक्षा	परीक्षा ✅
विध्यार्थी	विद्यार्थी ✅
स्त्रीया	स्त्रिया ✅
किर्ती	कीर्ती ✅
दिपक	दीपक ✅
गुरू	गुरु ✅
शाळेतील	शाळेतील ✅

2. अनुस्वार (ं) व अनुनासिक

अशुद्ध	शुद्ध
संम्मान	सन्मान ✅
संम्बंध	संबंध ✅
संपूर्ण	संपूर्ण ✅
संपत्ती	संपत्ती ✅
संयोग	संयोग ✅

3. ण आणि न

अशुद्ध	शुद्ध
पाणी	पाणी ✅
वाणी	वाणी ✅
गणपती	गणपती ✅
दर्पन	दर्पण ✅
परिणाम	परिणाम ✅

4. स, श, ष

अशुद्ध	शुद्ध
देष	देश ✅
विषेश	विशेष ✅
आर्शीवाद	आशीर्वाद ✅
परिश्रम	परिश्रम ✅
संतोष	संतोष ✅

5. र्‍हस्व–दीर्घ आणि जोडाक्षरे

अशुद्ध	शुद्ध
आशिर्वाद	आशीर्वाद ✅
औषधी	औषधी ✅
विद्यालय	विद्यालय ✅
स्वच्छ	स्वच्छ ✅
उत्कृष्ट	उत्कृष्ट ✅

परीक्षेत वारंवार विचारले जाणारे शुद्ध शब्द

शुद्ध शब्द
परीक्षा
विद्यार्थी
विद्यालय
महाराष्ट्र
जबाबदारी
आशीर्वाद
औद्योगिक
स्वातंत्र्य
उत्कृष्ट
प्रामाणिक
कृपया
आवश्यक
शिस्त
विज्ञान
शिक्षक
विद्यापीठ
सहकार्य
प्रशासन
कार्यालय
महत्त्व

शुद्धलेखनावर आधारित PYQ प्रकारचे प्रश्न

1. योग्य शब्द निवडा.

A) परिक्षा

B) परीक्षा ✅

C) परीक्षा

D) परीक्षाा

2. योग्य शब्द कोणता?

A) विध्यार्थी

B) विद्यार्थी ✅

C) विद्द्यार्थी

D) विद्यार्थी

3. योग्य शब्द निवडा.

A) आशिर्वाद

B) आर्शीवाद

C) आशीर्वाद ✅

D) आर्शिवाद

4. योग्य शब्द निवडा.

A) महत्त्व ✅

B) महत्व

C) महत्तव

D) महात्व

अध्याय : रिकाम्या जागा (Fill in the Blanks)

1. रिकाम्या जागा म्हणजे काय?

वाक्यातील रिकाम्या जागेत योग्य शब्द, वाक्प्रचार, म्हण, समानार्थी, विरुद्धार्थी किंवा व्याकरणानुसार योग्य पर्याय निवडण्याच्या प्रश्नांना रिकाम्या जागा म्हणतात.

प्रश्नांचे प्रकार

1. योग्य शब्द

राम रोज शाळेत ______.

A) जातो ✅

B) गेला

C) जाईल

D) जात

2. समानार्थी शब्द

सूर्य म्हणजे ______.

A) रवि ✅

B) चंद्र

C) पवन

D) जल

3. विरुद्धार्थी शब्द

सत्य × ______

A) न्याय

B) असत्य ✅

C) धर्म

D) खोटारडे

4. म्हण

______ तिथे माती.

A) अति ✅

B) कमी

C) थोडे

D) जास्त

5. वाक्प्रचार

त्याने माझ्या ______ धूळ फेकली.

A) डोळ्यात ✅

B) कानात

C) हातात

D) तोंडात

6. योग्य विभक्ती

राम ____ शाळेत गेला.

A) ने ✅

B) ला

C) चा

D) ची

7. योग्य काळ

मी उद्या पुण्याला ______.

A) गेलो

B) जातो

C) जाईन ✅

D) गेलो होतो

8. योग्य विशेषण

ती ______ मुलगी आहे.

A) सुंदर ✅

B) धावते

C) शाळा

D) ती

मिश्र सराव प्रश्न

1. योग्य पर्याय निवडा.

“थेंबे थेंबे ______ साचे.”

A) नदी

B) तळे ✅

C) विहीर

D) समुद्र

2. योग्य पर्याय निवडा.

“कोल्ह्याला द्राक्षे ______.”

A) गोड

B) आंबट ✅

C) पिकलेली

D) मोठी

3. योग्य पर्याय निवडा.

“भारत हा ______ देश आहे.”

A) कृषिप्रधान ✅

B) समुद्र

C) जंगल

D) विद्यार्थी

4. योग्य पर्याय निवडा.

“तो सिंहासारखा शूर आहे.” येथे योग्य अलंकार:

A) रूपक

B) उपमा ✅

C) यमक

D) अनुप्रास

5. योग्य पर्याय निवडा.

“राजाचा पुत्र” = ______

A) राजपुत्र ✅

B) पुत्रराज

C) राजकुमार

D) राजघराणे

झटपट Revision (1 Minute)

शुद्धलेखनातील महत्त्वाचे शब्द

✅ परीक्षा
✅ विद्यार्थी
✅ विद्यालय
✅ महाराष्ट्र
✅ आशीर्वाद
✅ स्वातंत्र्य
✅ महत्त्व
✅ आवश्यक
✅ प्रशासन
✅ उत्कृष्ट

रिकाम्या जागांमध्ये सर्वाधिक विचारले जाणारे विषय

✅ शुद्धलेखन
✅ समानार्थी शब्द
✅ विरुद्धार्थी शब्द
✅ म्हणी
✅ वाक्प्रचार
✅ काळ
✅ समास
✅ संधी
✅ अलंकार
✅ विभक्ती

📌 तलाठी परीक्षेसाठी महत्त्वाचे

या दोन प्रकरणांमधून मिळून 4–6 प्रश्न विचारले जाण्याची शक्यता असते.

अभ्यास टिप:

दररोज 20 शुद्धलेखनाचे शब्द लिहून काढा.
100–200 रिकाम्या जागांचे सराव प्रश्न सोडवा.
मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिकांमधील (PYQ) रिकाम्या जागांचे प्रश्न अवश्य सराव करा, कारण त्यामधील अनेक प्रश्न पुनरावृत्ती होतात.

English Grammer Notes

GK Notes

OOAcademy