एकलव्य मॉडेल निवासी शाळा योजना (Eklavya Model Residential Schools – EMRS) ही अनुसूचित जमातीतील (ST) विद्यार्थ्यांना दुर्गम आणि आदिवासीबहुल भागात दर्जेदार निवासी शिक्षण उपलब्ध करून देण्यासाठी केंद्र सरकारच्या जनजातीय कार्य मंत्रालयाची महत्त्वाची योजना आहे. या शाळांमध्ये केवळ शैक्षणिक शिक्षणच नव्हे, तर क्रीडा, कौशल्य विकास, संस्कृती आणि विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासावर देखील भर दिला जातो.

योजना 1997-98 मध्ये सुरू झाली. सध्या या शाळांचे व्यवस्थापन National Education Society for Tribal Students (NESTS) या जनजातीय कार्य मंत्रालयाच्या स्वायत्त संस्थेमार्फत केले जाते.

एकलव्य मॉडेल निवासी शाळा योजना म्हणजे काय?

एकलव्य मॉडेल निवासी शाळा योजना म्हणजे आदिवासी विद्यार्थ्यांना त्यांच्या परिसरातच गुणवत्तापूर्ण माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण देण्यासाठी स्थापन करण्यात आलेल्या निवासी शाळांची योजना.

या शाळांमध्ये विद्यार्थ्यांना शिक्षणासोबतच वसतिगृहाची सुविधा, क्रीडा, सहशालेय उपक्रम, कौशल्य विकास आणि विविध विकासात्मक उपक्रमांची संधी मिळते. या शाळांचा उद्देश आदिवासी विद्यार्थ्यांना इतर विद्यार्थ्यांच्या बरोबरीने शैक्षणिक संधी उपलब्ध करून देणे हा आहे.

एकलव्य मॉडेल निवासी शाळा योजना कधी सुरू झाली?

एकलव्य मॉडेल निवासी शाळा योजना 1997-98 मध्ये सुरू करण्यात आली.

सुरुवातीला या शाळांना संविधानाच्या अनुच्छेद 275(1) अंतर्गत अनुदानाच्या माध्यमातून राज्यांना निधी दिला जात होता. 2019-20 पासून EMRS ही स्वतंत्र केंद्र क्षेत्र योजना म्हणून राबवली जात आहे.

एकलव्य मॉडेल निवासी शाळा योजनेची उद्दिष्टे

एकलव्य मॉडेल निवासी शाळा योजनेची प्रमुख उद्दिष्टे पुढीलप्रमाणे आहेत:

1. ST विद्यार्थ्यांना गुणवत्तापूर्ण शिक्षण उपलब्ध करून देणे.
2. आदिवासीबहुल आणि दुर्गम भागातील विद्यार्थ्यांना निवासी शिक्षणाची संधी देणे.
3. विद्यार्थ्यांचा सर्वांगीण विकास करणे.
4. उच्च व व्यावसायिक शिक्षणासाठी विद्यार्थ्यांना तयार करणे.
5. विद्यार्थ्यांना रोजगाराच्या विविध संधींसाठी सक्षम करणे.
6. क्रीडा आणि कौशल्य विकासाला प्रोत्साहन देणे.
7. आदिवासी संस्कृती आणि स्थानिक कलांचे जतन करणे.
8. ST विद्यार्थ्यांना इतर विद्यार्थ्यांच्या बरोबरीने शैक्षणिक संधी उपलब्ध करून देणे.

शाळेत कोणाला प्रवेश मिळतो?

मुख्यतः अनुसूचित जमाती (ST) प्रवर्गातील विद्यार्थ्यांसाठी EMRS शाळा आहेत. अधिकृत मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार EMRS चा उद्देश ST विद्यार्थ्यांना गुणवत्तापूर्ण शिक्षण देणे आहे. काही मार्गदर्शक तत्त्वांमध्ये ST तसेच PVTG विद्यार्थ्यांचा उल्लेख आहे.

प्रवेशासाठी संबंधित वर्षाची Admission Notification आणि त्या राज्याची EMRS प्रवेश मार्गदर्शक तत्त्वे पाहणे आवश्यक आहे.

कोणत्या वर्गात प्रवेश दिला जातो?

EMRS मध्ये मुख्यतः इयत्ता 6 वी ते 12 वी पर्यंत शिक्षणाची व्यवस्था आहे.

एका पूर्ण कार्यरत EMRS ची मंजूर विद्यार्थी क्षमता 480 विद्यार्थ्यांपर्यंत असू शकते.

इयत्ता 6 वीच्या प्रवेशासाठी विद्यार्थ्यांना संबंधित प्रवेश प्रक्रिया आणि निवड चाचणीमध्ये सहभागी व्हावे लागू शकते.

इयत्ता 6 वी प्रवेशासाठी पात्रता

अधिकृत प्रवेश मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार इयत्ता 6 वीच्या प्रवेशासाठी साधारणपणे:

• विद्यार्थी इयत्ता 5 वी उत्तीर्ण असावा.
• विद्यार्थी पात्र ST श्रेणीतील असावा.
• शासनमान्य शाळेत इयत्ता 5 वीचे शिक्षण घेतलेले असावे.
• वयाची अट संबंधित प्रवेश वर्षाच्या नियमांनुसार पूर्ण करावी.
• प्रवेशासाठी संबंधित EMRS/राज्याच्या अधिसूचनेतील अटी पूर्ण कराव्या लागतात.

2026-27 साठी NESTS ने स्वतंत्र प्रवेश मार्गदर्शक तत्त्वे प्रसिद्ध केली आहेत. त्यामुळे प्रवेश घेऊ इच्छिणाऱ्या विद्यार्थ्यांनी त्या वर्षाची अधिकृत अधिसूचना तपासणे महत्त्वाचे आहे.

इयत्ता 6 वीची वयोमर्यादा

उपलब्ध अधिकृत EMRS प्रवेश मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार इयत्ता 6 वी प्रवेशासाठी 31 मार्च रोजी किमान वय 10 वर्षे आणि कमाल वय 13 वर्षे अशी सामान्य वयोमर्यादा नमूद आहे.

दिव्यांग विद्यार्थ्यांसाठी संबंधित राज्य/UT EMRS Society कडून प्रकरणानुसार कमाल वयात 2 वर्षांपर्यंत सवलत दिली जाऊ शकते.

टीप: प्रत्येक शैक्षणिक वर्षासाठी अंतिम वयोमर्यादा संबंधित प्रवेश जाहिरातीनुसार तपासावी.

EMRS प्रवेश परीक्षा

इयत्ता 6 वीच्या प्रवेशासाठी Eklavya Model Residential School Selection Test (EMRSST) या प्रवेश चाचणीची तरतूद आहे.

निवड प्रक्रिया संबंधित राज्य/UT EMRS Society मार्फत जाहीर केली जाते. अर्जाची पद्धत ऑनलाइन किंवा ऑफलाइन असू शकते आणि निवड झाल्यानंतर वय, रहिवास आणि पात्रतेची कागदपत्रे तपासली जातात.

एकलव्य मॉडेल निवासी शाळा योजनेचे फायदे

1. निवासी शिक्षण

विद्यार्थ्यांना शाळेच्या परिसरातच निवासी शिक्षणाची सुविधा मिळते.

2. दर्जेदार शिक्षण

आदिवासी विद्यार्थ्यांना गुणवत्तापूर्ण शैक्षणिक वातावरण उपलब्ध करून देणे हा योजनेचा मुख्य उद्देश आहे.

3. क्रीडा सुविधा

विद्यार्थ्यांच्या क्रीडा कौशल्याला प्रोत्साहन देण्यासाठी विविध उपक्रम आणि सुविधा उपलब्ध केल्या जातात.

4. कौशल्य विकास

शैक्षणिक शिक्षणासोबत विद्यार्थ्यांना विविध कौशल्ये विकसित करण्याची संधी मिळते.

5. सर्वांगीण विकास

शिक्षणासोबत मानसिक, शारीरिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक विकासावर भर दिला जातो.

6. उच्च शिक्षणासाठी तयारी

विद्यार्थ्यांना उच्च शिक्षण आणि व्यावसायिक अभ्यासक्रमांसाठी सक्षम करण्याचा प्रयत्न केला जातो.

7. आदिवासी संस्कृतीचे जतन

स्थानिक कला आणि आदिवासी संस्कृतीच्या संवर्धनासाठी विशेष उपक्रमांचा समावेश केला जातो.

एकलव्य मॉडेल निवासी शाळेची क्षमता किती?

एका पूर्ण कार्यरत EMRS ची मंजूर क्षमता 480 विद्यार्थी इतकी आहे. अधिकृत माहितीनुसार शाळांमध्ये इयत्ता 6 वी ते 12 वीपर्यंत विद्यार्थ्यांसाठी शिक्षणाची व्यवस्था आहे.

भारतात किती एकलव्य मॉडेल निवासी शाळा आहेत?

NESTS च्या 21 ऑगस्ट 2026 रोजी अपडेट केलेल्या डॅशबोर्डनुसार 728 EMRS मंजूर आहेत. त्यापैकी 511 शाळा कार्यरत आणि 217 शाळा अद्याप कार्यरत नसलेल्या स्थितीत आहेत. या कार्यरत शाळांमध्ये एकूण 1,69,416 विद्यार्थी नोंदणीकृत असल्याचे डॅशबोर्डवर नमूद आहे.

यामुळे आदिवासी विद्यार्थ्यांसाठी EMRS नेटवर्कचा विस्तार मोठ्या प्रमाणावर झाल्याचे दिसून येते.

2026-27 मध्ये EMRS साठी निधी

केंद्र सरकारच्या जनजातीय कार्य मंत्रालयाच्या 2026-27 आर्थिक माहितीनुसार EMRS साठी ₹7,200 कोटींची तरतूद दाखवण्यात आली आहे. त्यापैकी उपलब्ध नोंदीनुसार आतापर्यंत ₹2,070 कोटींचे sanction झाले होते.

एकलव्य मॉडेल निवासी शाळा योजनेसाठी अर्ज कसा करावा?

EMRS मध्ये प्रवेशासाठी सामान्य सरकारी योजनांप्रमाणे एकच कायमस्वरूपी अर्ज प्रक्रिया नसते. प्रत्येक शैक्षणिक वर्षासाठी संबंधित प्रवेश अधिसूचना प्रसिद्ध केली जाते.

साधारण प्रक्रिया:

Step 1 – अधिकृत अधिसूचना तपासा

NESTS किंवा संबंधित राज्य EMRS Society कडून प्रवेशाची जाहिरात तपासा.

Step 2 – पात्रता तपासा

वय, वर्ग, ST प्रवर्ग, शैक्षणिक पात्रता आणि इतर अटी तपासा.

Step 3 – प्रवेश अर्ज भरा

अधिकृत सूचनेनुसार ऑनलाइन किंवा ऑफलाइन अर्ज करा.

Step 4 – प्रवेश परीक्षा द्या

इयत्ता 6 वीच्या प्रवेशासाठी लागू असल्यास EMRSST मध्ये सहभागी व्हा.

Step 5 – निकाल तपासा

निवड यादी किंवा निकाल संबंधित अधिकृत माध्यमातून प्रसिद्ध केला जातो.

Step 6 – कागदपत्र पडताळणी

निवड झाल्यानंतर आवश्यक कागदपत्रांची पडताळणी केली जाते.

आवश्यक कागदपत्रे

प्रवेशाच्या वेळी साधारणपणे पुढील कागदपत्रे आवश्यक असू शकतात:

• विद्यार्थ्याचे आधार कार्ड
• ST जात प्रमाणपत्र
• जन्म प्रमाणपत्र
• इयत्ता 5 वीची गुणपत्रिका
• शाळेचे बोनाफाईड प्रमाणपत्र
• रहिवासी प्रमाणपत्र
• पालकांचे ओळखपत्र
• पासपोर्ट आकाराचे फोटो
• उत्पन्न प्रमाणपत्र, लागू असल्यास
• दिव्यांग प्रमाणपत्र, लागू असल्यास

अंतिम कागदपत्रांची यादी संबंधित वर्षाच्या प्रवेश अधिसूचनेनुसार तपासावी.

एकलव्य मॉडेल निवासी शाळा योजना – महत्त्वाची माहिती

एकलव्य मॉडेल निवासी शाळा योजना – 20 FAQ

1. एकलव्य मॉडेल निवासी शाळा योजना म्हणजे काय?

आदिवासी विद्यार्थ्यांना गुणवत्तापूर्ण निवासी शिक्षण देण्यासाठी केंद्र सरकारने सुरू केलेली योजना म्हणजे EMRS.

2. EMRS चे पूर्ण रूप काय आहे?

Eklavya Model Residential Schools असे EMRS चे पूर्ण रूप आहे.

3. EMRS योजना कधी सुरू झाली?

ही योजना 1997-98 मध्ये सुरू झाली.

4. EMRS शाळा कोणासाठी आहेत?

मुख्यतः अनुसूचित जमातीतील (ST) विद्यार्थ्यांसाठी EMRS शाळा स्थापन करण्यात आल्या आहेत.

5. EMRS मध्ये कोणत्या वर्गापासून प्रवेश मिळतो?

सामान्यतः इयत्ता 6 वीपासून प्रवेशाची व्यवस्था आहे.

6. EMRS मध्ये कोणत्या वर्गापर्यंत शिक्षण दिले जाते?

सामान्यतः इयत्ता 6 वी ते 12 वी पर्यंत शिक्षण दिले जाते.

7. EMRS मध्ये एका शाळेत किती विद्यार्थी असतात?

पूर्ण कार्यरत EMRS ची मंजूर क्षमता 480 विद्यार्थी आहे.

8. EMRS मध्ये प्रवेशासाठी परीक्षा असते का?

इयत्ता 6 वीच्या प्रवेशासाठी EMRS Selection Test (EMRSST) ची तरतूद आहे.

9. EMRS मध्ये शिक्षण निवासी स्वरूपाचे आहे का?

होय. ही Residential School व्यवस्था असल्यामुळे विद्यार्थ्यांसाठी निवासी सुविधा असतात.

10. EMRS मध्ये फक्त अभ्यासावरच लक्ष दिले जाते का?

नाही. शिक्षणासोबत क्रीडा, कौशल्य विकास, सहशालेय उपक्रम आणि सर्वांगीण विकासावरही भर दिला जातो.

11. EMRS मध्ये क्रीडा सुविधा आहेत का?

होय. योजनेत क्रीडा आणि कौशल्य विकासाला विशेष महत्त्व दिले आहे.

12. EMRS मध्ये आदिवासी संस्कृतीचे जतन केले जाते का?

होय. स्थानिक कला आणि संस्कृतीच्या संवर्धनासाठी विशेष सुविधांचा उद्देश योजनेत नमूद आहे.

13. EMRS साठी उत्पन्नाची अट आहे का?

काही राज्यांच्या प्रवेश प्रक्रियेत स्थानिक परिस्थितीनुसार उत्पन्नाचा निकष लागू केला जाऊ शकतो. त्यामुळे संबंधित वर्षाची प्रवेश जाहिरात तपासणे आवश्यक आहे.

14. इयत्ता 6 वीच्या विद्यार्थ्याचे वय किती असावे?

उपलब्ध प्रवेश मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार 31 मार्च रोजी सामान्यतः 10 ते 13 वर्षे वयोमर्यादा आहे.

15. दिव्यांग विद्यार्थ्यांना वयोमर्यादेत सवलत मिळते का?

संबंधित मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार दिव्यांग विद्यार्थ्यांसाठी कमाल वयात काही सवलत राज्य/UT EMRS Society देऊ शकते.

16. EMRS मध्ये प्रवेशासाठी कोणती कागदपत्रे लागतात?

जात प्रमाणपत्र, जन्मतारीख पुरावा, शैक्षणिक प्रमाणपत्र, रहिवासी पुरावा आणि प्रवेश अधिसूचनेनुसार इतर कागदपत्रे आवश्यक असू शकतात.

17. EMRS चे व्यवस्थापन कोण करते?

National Education Society for Tribal Students (NESTS) ही जनजातीय कार्य मंत्रालयाच्या अंतर्गत स्वायत्त संस्था EMRS संदर्भातील राष्ट्रीय पातळीवरील व्यवस्थापन करते.

18. 2026 मध्ये किती EMRS मंजूर आहेत?

NESTS च्या 21 ऑगस्ट 2026 च्या डॅशबोर्डनुसार 728 EMRS मंजूर आहेत. त्यापैकी 511 कार्यरत आहेत.

19. EMRS मध्ये विद्यार्थ्यांना कोणते फायदे मिळतात?

निवासी शिक्षण, गुणवत्तापूर्ण शैक्षणिक वातावरण, क्रीडा, कौशल्य विकास आणि सर्वांगीण विकासाच्या संधी हे प्रमुख फायदे आहेत.

20. EMRS प्रवेशाची माहिती कुठे मिळते?

NESTS च्या अधिकृत संकेतस्थळावर Admission Guidelines आणि संबंधित सूचना उपलब्ध असतात. 2026-27 साठी स्वतंत्र प्रवेश मार्गदर्शक तत्त्वेही उपलब्ध आहेत.

महत्त्वाच्या डेली अपडेट साठी Important Links

RELATED