आत्मनिर्भर भारत अभियान (Aatmanirbhar Bharat Abhiyan) हे भारत सरकारने 12 मे 2020 रोजी जाहीर केलेले व्यापक आर्थिक आणि सामाजिक पुनरुत्थान अभियान आहे. COVID-19 महामारीच्या काळात भारतीय अर्थव्यवस्थेला आधार देणे, देशांतर्गत उत्पादन वाढवणे, स्थानिक उद्योगांना प्रोत्साहन देणे आणि भारताला विविध क्षेत्रांमध्ये अधिक आत्मनिर्भर बनवणे हा या अभियानाचा मुख्य उद्देश आहे.

ही एकच स्वतंत्र योजना नसून विविध मंत्रालयांच्या अनेक योजना, सुधारणा आणि आर्थिक उपाययोजनांचा व्यापक कार्यक्रम आहे. या अभियानामध्ये “Vocal for Local”, MSME, उत्पादन, पायाभूत सुविधा, गुंतवणूक, कौशल्य विकास आणि रोजगार निर्मिती यांना विशेष महत्त्व देण्यात आले.

आत्मनिर्भर भारत अभियान म्हणजे काय?

आत्मनिर्भर भारत अभियान म्हणजे भारताची आर्थिक, औद्योगिक आणि सामाजिक क्षमता मजबूत करून देशाला विविध क्षेत्रांमध्ये अधिक स्वावलंबी बनविण्याचा केंद्र सरकारचा व्यापक उपक्रम.

या अभियानाचा अर्थ भारताने जगापासून पूर्णपणे वेगळे होणे असा नाही. उलट, भारताने स्वदेशी क्षमता वाढवून जागतिक अर्थव्यवस्थेत अधिक सक्षमपणे सहभागी व्हावे हा त्यामागील प्रमुख विचार आहे.

या अभियानातून स्थानिक उत्पादन, भारतीय उद्योग, MSME, स्टार्टअप्स, शेतकरी, कामगार आणि उद्योजकांना विविध माध्यमातून सहाय्य देण्यात आले.

आत्मनिर्भर भारत अभियानाची घोषणा कधी झाली?

12 मे 2020 रोजी पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी आत्मनिर्भर भारत अभियानाची घोषणा केली.

COVID-19 महामारीमुळे अर्थव्यवस्थेवर निर्माण झालेल्या संकटाचा सामना करण्यासाठी सरकारने मोठ्या प्रमाणावर आर्थिक पॅकेज आणि विविध धोरणात्मक सुधारणा जाहीर केल्या.

या व्यापक पॅकेजमध्ये ₹20 लाख कोटींच्या आसपासच्या उपाययोजनांचा समावेश असल्याचे सरकारने सांगितले होते.

आत्मनिर्भर भारत अभियानाची 5 प्रमुख स्तंभ

आत्मनिर्भर भारत अभियानाची संकल्पना पुढील 5 प्रमुख स्तंभांवर आधारित आहे:

1. Economy – अर्थव्यवस्था

अर्थव्यवस्थेत Incremental Changeऐवजी मोठी आणि वेगवान सुधारणा घडवून आणण्यावर भर.

2. Infrastructure – पायाभूत सुविधा

आधुनिक भारताची ओळख निर्माण करणाऱ्या दर्जेदार पायाभूत सुविधांचा विकास.

3. System – प्रणाली

21व्या शतकातील तंत्रज्ञानावर आधारित आधुनिक प्रशासन आणि प्रणाली विकसित करणे.

4. Demography – लोकसंख्या

भारताची मोठी आणि तरुण लोकसंख्या ही देशाची ताकद मानून तिच्या क्षमतेचा उपयोग करणे.

5. Demand – मागणी

भारतातील मोठी देशांतर्गत मागणी आणि Supply Chain मजबूत करून भारतीय उत्पादनांना चालना देणे.

अभियानाची प्रमुख उद्दिष्टे

आत्मनिर्भर भारत अभियानाची प्रमुख उद्दिष्टे पुढीलप्रमाणे आहेत:

1. देशांतर्गत उत्पादन वाढवणे.
2. भारतीय उद्योगांना प्रोत्साहन देणे.
3. MSME क्षेत्र मजबूत करणे.
4. रोजगाराच्या संधी निर्माण करणे.
5. स्थानिक उत्पादनांना बाजारपेठ उपलब्ध करून देणे.
6. आयातीवरील अनावश्यक अवलंबित्व कमी करणे.
7. स्टार्टअप आणि Innovationला प्रोत्साहन देणे.
8. कृषी क्षेत्रात सुधारणा करणे.
9. पायाभूत सुविधांचा विकास करणे.
10. भारताची जागतिक उत्पादन क्षमता वाढवणे.
11. कौशल्य विकासाला चालना देणे.
12. स्थानिक ते जागतिक (Local to Global) हा दृष्टिकोन विकसित करणे.

आत्मनिर्भर भारत अभियानाचे प्रमुख क्षेत्र

हे अभियान अनेक क्षेत्रांशी संबंधित आहे.

प्रमुख क्षेत्रे:

• MSME
• Manufacturing
• Agriculture
• Infrastructure
• Healthcare
• Defence
• Digital Technology
• Education
• Skill Development
• Employment
• Startups
• Renewable Energy
• Food Processing
• Local Manufacturing

आत्मनिर्भर भारत अभियान आणि MSME

MSME क्षेत्राला आत्मनिर्भर भारत अभियानामध्ये विशेष महत्त्व देण्यात आले.

COVID-19 महामारीच्या काळात लघु व मध्यम उद्योगांवर मोठा आर्थिक परिणाम झाला होता. त्यामुळे MSME क्षेत्राला कर्ज, हमी, निधी आणि इतर सहाय्य देण्यासाठी विविध उपाययोजना जाहीर करण्यात आल्या.

यामुळे छोट्या उद्योगांना व्यवसाय टिकवून ठेवणे, उत्पादन सुरू ठेवणे आणि रोजगार टिकवणे यासाठी मदत मिळण्याचा प्रयत्न झाला.

आत्मनिर्भर भारत अभियान आणि Vocal for Local

“Vocal for Local” हा आत्मनिर्भर भारत अभियानातील महत्त्वाचा संदेश आहे.

याचा अर्थ:

स्थानिक उत्पादन खरेदी करा → स्थानिक व्यवसायांना प्रोत्साहन द्या → रोजगार वाढवा → भारतीय अर्थव्यवस्था मजबूत करा.

भारतीय उत्पादने केवळ देशांतर्गत बाजारपेठेत नव्हे तर आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेतही पोहोचवण्याचा उद्देश यामागे आहे.

आत्मनिर्भर भारत अभियान आणि शेतकरी

आत्मनिर्भर भारत पॅकेजमध्ये कृषी आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेसाठीही विविध उपाययोजना जाहीर करण्यात आल्या.

यामध्ये:

• कृषी पायाभूत सुविधा
• शेतमाल प्रक्रिया
• मत्स्यव्यवसाय
• पशुपालन
• मधुमक्षिका पालन
• कृषी क्षेत्रातील पायाभूत सुविधा
• शेतकरी उत्पादक संस्था

यांसारख्या क्षेत्रांना प्रोत्साहन देण्यावर भर देण्यात आला.

आत्मनिर्भर भारत अभियान आणि रोजगार

या अभियानाच्या विविध योजनांमधून रोजगार निर्मिती आणि रोजगार टिकविण्यावर भर देण्यात आला.

उदाहरणार्थ, आत्मनिर्भर भारत रोजगार योजना (ABRY) अंतर्गत पात्र कर्मचाऱ्यांच्या EPF योगदानासाठी सरकारी सहाय्य देऊन औपचारिक रोजगाराला चालना देण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.

म्हणून आत्मनिर्भर भारत अभियान आणि आत्मनिर्भर भारत रोजगार योजना या एकच गोष्टी नाहीत.

आत्मनिर्भर भारत अभियान आणि संरक्षण क्षेत्र

भारताला संरक्षण क्षेत्रात अधिक स्वावलंबी बनवण्यासाठी देशांतर्गत उत्पादन आणि स्वदेशी तंत्रज्ञानाला प्रोत्साहन देण्यात आले.

यामुळे:

• भारतीय संरक्षण उत्पादन
• स्वदेशी तंत्रज्ञान
• Defence Manufacturing
• स्थानिक पुरवठा साखळी

यांना चालना देण्याचा प्रयत्न झाला.

आत्मनिर्भर भारत अभियानाचे फायदे

1. देशांतर्गत उत्पादन वाढ

भारतात वस्तू आणि सेवांचे उत्पादन वाढवण्यास प्रोत्साहन मिळते.

2. MSMEला मदत

लघु व मध्यम उद्योगांना विविध आर्थिक सहाय्य आणि धोरणात्मक मदत मिळते.

3. रोजगार निर्मिती

नवीन उद्योग आणि उत्पादन वाढल्यामुळे रोजगाराच्या संधी वाढू शकतात.

4. स्थानिक व्यवसायांना प्रोत्साहन

स्थानिक उत्पादन आणि भारतीय ब्रँडना बाजारपेठ मिळण्यास मदत होते.

5. Innovationला चालना

Startup आणि Technology-based व्यवसायांना प्रोत्साहन मिळते.

6. आयातीवरील अवलंबित्व कमी

महत्त्वाच्या क्षेत्रांमध्ये देशांतर्गत उत्पादन वाढवण्याचा प्रयत्न केला जातो.

7. निर्यात वाढ

भारतीय उत्पादने जागतिक बाजारपेठेत पोहोचवण्यावर भर दिला जातो.

आत्मनिर्भर भारत अभियानातील महत्त्वाच्या योजना

आत्मनिर्भर भारत अभियानाच्या व्यापक उद्दिष्टांशी संबंधित अनेक योजना आणि उपाययोजना आहेत.

उदाहरणार्थ:

• प्रधानमंत्री गरीब कल्याण योजना
• आत्मनिर्भर भारत रोजगार योजना
• Emergency Credit Line Guarantee Scheme
• प्रधानमंत्री मुद्रा योजना
• Startup India
• Make in India
• Production Linked Incentive (PLI) Scheme
• PM SVANidhi
• PM Gati Shakti
• प्रधानमंत्री किसान संपदा योजना
• Agriculture Infrastructure Fund

या योजनांचे उद्देश आणि पात्रता वेगवेगळे आहेत.

आत्मनिर्भर भारत अभियानात सामान्य नागरिकांना थेट पैसे मिळतात का?

नाही.

आत्मनिर्भर भारत अभियान ही सर्व नागरिकांना एकसारखी ठराविक रक्कम देणारी योजना नाही.

या अभियानाअंतर्गत वेगवेगळ्या क्षेत्रांसाठी वेगवेगळ्या योजना आणि आर्थिक उपाययोजना आहेत. त्यामुळे एखाद्या व्यक्तीला मिळणारा लाभ संबंधित योजनेच्या पात्रतेवर अवलंबून असतो.

आत्मनिर्भर भारत अभियानासाठी अर्ज कसा करावा?

आत्मनिर्भर भारत अभियानासाठी एकच स्वतंत्र अर्ज प्रक्रिया नाही.

याचे कारण हे एक व्यापक अभियान आहे.

उदाहरणार्थ:

• व्यवसायासाठी → संबंधित MSME/Startup योजना
• रोजगारासाठी → संबंधित रोजगार योजना
• शेतकऱ्यांसाठी → संबंधित कृषी योजना
• रस्ते/पायाभूत सुविधा → संबंधित सरकारी प्रकल्प
• Street Vendorsसाठी → PM SVANidhi
• उत्पादन उद्योगांसाठी → संबंधित PLI किंवा इतर योजना

अशा प्रकारे लाभ घ्यायच्या विशिष्ट योजनेनुसार अर्ज प्रक्रिया बदलते.

आत्मनिर्भर भारत अभियान – महत्त्वाची माहिती

आत्मनिर्भर भारत अभियान – 20 FAQ

1. आत्मनिर्भर भारत अभियान म्हणजे काय?

भारताची आर्थिक, औद्योगिक आणि सामाजिक क्षमता वाढवून देशाला विविध क्षेत्रांमध्ये अधिक स्वावलंबी बनविण्याचा व्यापक उपक्रम म्हणजे आत्मनिर्भर भारत अभियान.

2. आत्मनिर्भर भारत अभियान कधी सुरू झाले?

आत्मनिर्भर भारत अभियानाची घोषणा 12 मे 2020 रोजी करण्यात आली.

3. आत्मनिर्भर भारत अभियान कोणी जाहीर केले?

पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी 12 मे 2020 रोजी या अभियानाची घोषणा केली.

4. आत्मनिर्भर भारत अभियानाचा मुख्य उद्देश काय आहे?

देशांतर्गत उत्पादन, रोजगार, उद्योग, Innovation आणि आर्थिक क्षमता वाढवणे हा प्रमुख उद्देश आहे.

5. आत्मनिर्भर भारत अभियानाचे पाच स्तंभ कोणते?

Economy, Infrastructure, System, Demography आणि Demand हे पाच प्रमुख स्तंभ आहेत.

6. Vocal for Local म्हणजे काय?

स्थानिक आणि भारतीय उत्पादनांना प्रोत्साहन देणे तसेच त्यांना जागतिक बाजारपेठेत पोहोचवणे म्हणजे Vocal for Local.

7. आत्मनिर्भर भारत अभियानात MSMEचा समावेश आहे का?

होय. MSME क्षेत्राला या अभियानामध्ये विशेष महत्त्व देण्यात आले आहे.

8. आत्मनिर्भर भारत अभियानामुळे रोजगार वाढतो का?

या अभियानातील विविध योजना आणि औद्योगिक उपाययोजनांमुळे रोजगार निर्मितीला चालना देण्याचा प्रयत्न केला जातो.

9. आत्मनिर्भर भारत अभियान शेतकऱ्यांसाठी आहे का?

होय. कृषी आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेसाठी विविध उपाययोजना या व्यापक अभियानाशी संबंधित आहेत.

10. आत्मनिर्भर भारत अभियानात Startupला प्रोत्साहन आहे का?

होय. Startup, Innovation आणि नवीन व्यवसायांना प्रोत्साहन देणे हे अभियानाच्या व्यापक उद्दिष्टांपैकी एक आहे.

11. आत्मनिर्भर भारत अभियानात संरक्षण क्षेत्राचा समावेश आहे का?

होय. Defence Manufacturing आणि स्वदेशी संरक्षण तंत्रज्ञानाला प्रोत्साहन देण्यात आले आहे.

12. आत्मनिर्भर भारत अभियानात थेट ₹20 लाख मिळतात का?

नाही. ₹20 लाख कोटींचे पॅकेज हे विविध आर्थिक उपाययोजनांचे व्यापक पॅकेज होते. प्रत्येक नागरिकाला ₹20 लाख किंवा त्यातील ठराविक रक्कम थेट मिळत नाही.

13. आत्मनिर्भर भारत अभियान आणि आत्मनिर्भर भारत रोजगार योजना एकच आहेत का?

नाही. आत्मनिर्भर भारत रोजगार योजना ही रोजगार आणि EPF सहाय्यासाठीची स्वतंत्र योजना होती; ती आत्मनिर्भर भारत अभियानाच्या व्यापक चौकटीतील एक उपक्रम होती.

14. आत्मनिर्भर भारत अभियानासाठी स्वतंत्र अर्ज करावा लागतो का?

नाही. या अभियानासाठी एकच स्वतंत्र अर्ज नाही. संबंधित योजनेनुसार स्वतंत्र अर्ज करावा लागतो.

15. आत्मनिर्भर भारत अभियानाचा फायदा उद्योजकांना होतो का?

होय. MSME, Startup, Manufacturing आणि इतर क्षेत्रांतील विविध योजनांद्वारे उद्योजकांना सहाय्य मिळू शकते.

16. आत्मनिर्भर भारत अभियानाचा उद्देश आयात पूर्णपणे बंद करणे आहे का?

नाही. उद्देश सर्व आयात बंद करणे नसून महत्त्वाच्या क्षेत्रांमध्ये देशांतर्गत क्षमता वाढवणे आणि भारताला जागतिक स्तरावर अधिक सक्षम बनवणे हा आहे.

17. आत्मनिर्भर भारत अभियानात उत्पादनाला महत्त्व आहे का?

होय. Domestic Manufacturing आणि उत्पादन क्षमता वाढवणे हा अभियानाचा महत्त्वाचा भाग आहे.

18. आत्मनिर्भर भारत अभियानामुळे स्थानिक व्यवसायांना फायदा होतो का?

होय. Vocal for Localच्या माध्यमातून स्थानिक उत्पादने आणि व्यवसायांना प्रोत्साहन देण्यावर भर दिला जातो.

19. आत्मनिर्भर भारत अभियानाचे पाच स्तंभ का महत्त्वाचे आहेत?

हे पाच स्तंभ भारताच्या आर्थिक विकासासाठी अर्थव्यवस्था, पायाभूत सुविधा, प्रणाली, लोकसंख्या आणि मागणी या मूलभूत घटकांवर लक्ष केंद्रित करतात.

20. आत्मनिर्भर भारत अभियानाचा सर्वात मोठा फायदा काय आहे?

भारतातील उत्पादन, रोजगार, उद्योग, Innovation आणि स्थानिक व्यवसायांची क्षमता वाढवून देशाला अधिक सक्षम बनवणे हा या अभियानाचा प्रमुख फायदा आहे.

महत्त्वाच्या डेली अपडेट साठी Important Links

RELATED