प्रसाद योजना (PRASHAD Scheme) ही भारत सरकारच्या पर्यटन मंत्रालयामार्फत राबविण्यात येणारी महत्त्वाची पर्यटन विकास योजना आहे. या योजनेचा उद्देश भारतातील निवडक तीर्थक्षेत्रे, धार्मिक स्थळे आणि वारसा स्थळांचा एकात्मिक पद्धतीने विकास करून पर्यटक व भाविकांना चांगल्या पर्यटन सुविधा उपलब्ध करून देणे हा आहे. योजनेअंतर्गत राज्य सरकारे आणि केंद्रशासित प्रदेश प्रशासनांना पर्यटन पायाभूत सुविधांच्या विकासासाठी आर्थिक सहाय्य दिले जाते.

सुरू झाल्यानंतर तिच्या नावात बदल करण्यात आला. सुरुवातीला PRASADचा अर्थ Pilgrimage Rejuvenation and Spiritual Augmentation Drive असा होता. ऑक्टोबर 2017 मध्ये योजनेचे नाव National Mission on Pilgrimage Rejuvenation and Spiritual, Heritage Augmentation Drive (PRASHAD) असे करण्यात आले.

प्रसाद योजना म्हणजे काय?

प्रसाद योजना ही धार्मिक आणि आध्यात्मिक पर्यटनाला चालना देण्यासाठी केंद्र सरकारने सुरू केलेली योजना आहे.

या योजनेत निवडक तीर्थक्षेत्रे आणि वारसा स्थळांवर आवश्यक पर्यटन सुविधा विकसित केल्या जातात. यामुळे भाविक आणि पर्यटकांना सुविधा, स्वच्छता, सुरक्षितता, कनेक्टिव्हिटी आणि चांगला पर्यटन अनुभव मिळण्यास मदत होते.

सोप्या भाषेत:

तीर्थक्षेत्र → पायाभूत सुविधा → स्वच्छता → सुरक्षा → सुविधा → पर्यटन विकास → स्थानिक रोजगार

प्रसाद योजना कधी सुरू झाली?

प्रसाद योजना 2014-15 मध्ये सुरू करण्यात आली.

भारत सरकारच्या Ministry of Tourismने ही योजना सुरू केली. सुरुवातीला देशातील पूर्वनिश्चित धार्मिक आणि वारसा स्थळांवर पर्यटन पायाभूत सुविधा विकसित करणे हा योजनेचा मुख्य उद्देश होता.

PRASHAD चे पूर्ण नाव काय आहे?

PRASHAD चे पूर्ण नाव आहे:

Pilgrimage Rejuvenation and Spiritual, Heritage Augmentation Drive

याचे मराठी अर्थानुरूप स्वरूप:

तीर्थक्षेत्र पुनरुज्जीवन आणि आध्यात्मिक व वारसा संवर्धन अभियान

योजनेची प्रमुख उद्दिष्टे

प्रसाद योजनेची प्रमुख उद्दिष्टे पुढीलप्रमाणे आहेत:

1. धार्मिक पर्यटनाला चालना देणे.
2. तीर्थक्षेत्रांचा पायाभूत विकास करणे.
3. पर्यटक आणि भाविकांचा अनुभव सुधारणे.
4. पर्यटनस्थळांवरील स्वच्छता वाढवणे.
5. पर्यटकांची सुरक्षितता वाढवणे.
6. कनेक्टिव्हिटी आणि प्रवेश सुविधा सुधारणे.
7. स्थानिक रोजगाराच्या संधी निर्माण करणे.
8. स्थानिक संस्कृती आणि वारशाचे संरक्षण करणे.
9. पर्यटनस्थळांचा शाश्वत विकास करणे.
10. धार्मिक आणि आध्यात्मिक पर्यटनाचा देशाच्या अर्थव्यवस्थेला फायदा करून देणे.

योजनेअंतर्गत कोणत्या सुविधा विकसित केल्या जातात?

प्रसाद योजना अंतर्गत पर्यटनस्थळाच्या गरजेनुसार विविध पायाभूत सुविधा विकसित केल्या जाऊ शकतात.

प्रमुख सुविधा

• Tourist Facilitation Centres
• Pilgrim Amenities
• स्वच्छतागृहे
• पिण्याचे पाणी
• पार्किंग सुविधा
• प्रकाश व्यवस्था
• सुरक्षा व्यवस्था
• रस्ते व कनेक्टिव्हिटी
• माहिती केंद्रे
• घाट विकास
• परिसर सुशोभीकरण
• Tourist Signage
• डिजिटल सुविधा
• प्रवेशयोग्य पायाभूत सुविधा
• सार्वजनिक सुविधा

यामागचा उद्देश भाविक आणि पर्यटकांसाठी सुरक्षित, स्वच्छ, सुलभ आणि नियोजित पर्यटन अनुभव निर्माण करणे हा आहे.

प्रसाद योजना आणि धार्मिक पर्यटन

भारतामध्ये मोठ्या प्रमाणावर धार्मिक पर्यटन होते. विविध धर्मांशी संबंधित ऐतिहासिक आणि आध्यात्मिक स्थळांना देशभरातून भाविक भेट देतात.

या स्थळांवर मोठ्या संख्येने पर्यटक येत असल्यामुळे:

• वाहतूक व्यवस्था
• पार्किंग
• स्वच्छता
• पिण्याचे पाणी
• निवास
• सुरक्षा
• माहिती सुविधा

यांसारख्या पायाभूत सुविधांची आवश्यकता असते.

प्रसाद योजना अशा पर्यटनस्थळांचा नियोजित विकास करण्यास मदत करते.

योजनेचा लाभ कोणाला मिळतो?

प्रसाद योजना ही सामान्य नागरिकांच्या बँक खात्यात थेट पैसे जमा करणारी योजना नाही.

या योजनेचा लाभ मुख्यतः:

• भाविक
• देशांतर्गत पर्यटक
• परदेशी पर्यटक
• स्थानिक नागरिक
• पर्यटन व्यवसाय
• स्थानिक दुकानदार
• स्थानिक सेवा पुरवठादार
• पर्यटन क्षेत्रातील कामगार

यांना अप्रत्यक्षपणे मिळतो.

प्रसाद योजना आणि स्थानिक रोजगार

प्रसाद योजना पर्यटनस्थळांच्या विकासासोबतच स्थानिक अर्थव्यवस्थेलाही चालना देऊ शकते.

पर्यटकांची संख्या आणि पर्यटन सुविधा वाढल्यास:

• हॉटेल व्यवसाय
• रेस्टॉरंट
• वाहतूक
• स्थानिक दुकाने
• हस्तकला
• Tourist Guide
• स्थानिक पर्यटन सेवा

यांना मागणी वाढू शकते.

यामुळे स्थानिक नागरिकांसाठी रोजगार आणि स्वयंरोजगाराच्या संधी निर्माण होऊ शकतात. केंद्र सरकारनेही स्थानिक समुदायांसाठी रोजगाराच्या संधी निर्माण होणे हे योजनेच्या उद्दिष्टांपैकी एक असल्याचे नमूद केले आहे.

प्रसाद योजना आणि वारसा संवर्धन

धार्मिक स्थळे अनेकदा ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक वारशाशी संबंधित असतात.

त्यामुळे प्रसाद योजना केवळ पर्यटक सुविधा निर्माण करण्यापुरती मर्यादित नसून संबंधित धार्मिक आणि वारसा शहराची वैशिष्ट्ये जपण्यावरही भर देते.

यामुळे:

• ऐतिहासिक वास्तूंचे महत्त्व जपणे
• स्थानिक संस्कृतीचे संरक्षण
• पारंपरिक कला व प्रथा टिकवणे
• धार्मिक स्थळांचा पर्यटन विकास

यांना चालना मिळू शकते.

प्रसाद योजना – निधी कोणाला दिला जातो?

या योजनेअंतर्गत Ministry of Tourism राज्य सरकारे आणि केंद्रशासित प्रदेश प्रशासनांना आर्थिक सहाय्य देते.

संबंधित राज्य किंवा UTकडून पर्यटन प्रकल्पांचे प्रस्ताव प्राप्त झाल्यानंतर ते योजनेच्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार तपासले जातात.

प्रकल्प मंजूर झाल्यानंतर संबंधित यंत्रणेमार्फत त्याची अंमलबजावणी केली जाते.

प्रसाद योजनेअंतर्गत स्थळांची निवड कशी होते?

तीर्थक्षेत्रांची निवड करताना विविध बाबींचा विचार केला जातो.

प्रमुख निकष

• पर्यटक/भाविकांची संख्या
• धार्मिक महत्त्व
• सांस्कृतिक महत्त्व
• ऐतिहासिक महत्त्व
• वारसा मूल्य
• देशभरातील संतुलित विकास
• निधीची उपलब्धता
• राज्य सरकार/UTचे प्रस्ताव
• इतर संबंधित घटक

केंद्र सरकारच्या माहितीनुसार ही निवड संबंधित राज्य सरकारे आणि केंद्रशासित प्रदेश प्रशासनाशी सल्लामसलत करून केली जाते.

प्रसाद योजना – 2025 मधील महत्त्वाचे आकडे

पर्यटन मंत्रालयाच्या 15 डिसेंबर 2025 रोजीच्या अधिकृत माहितीनुसार, PRASHAD अंतर्गत 28 राज्ये/केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये 54 प्रकल्प मंजूर झाले होते.

या प्रकल्पांची एकूण मंजूर अंदाजित किंमत ₹1,726.74 कोटी होती.

हे आकडे भविष्यात नवीन प्रकल्प मंजूर झाल्यानुसार बदलू शकतात.

प्रसाद योजना आणि महाराष्ट्र

महाराष्ट्र हे धार्मिक आणि सांस्कृतिक पर्यटनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे राज्य आहे.

महाराष्ट्रातील विविध तीर्थक्षेत्रे आणि धार्मिक स्थळांच्या पायाभूत सुविधांच्या विकासासाठी केंद्राच्या पर्यटन योजनांचा उपयोग केला जातो.

प्रसाद योजनेअंतर्गत एखाद्या विशिष्ट महाराष्ट्रातील स्थळाचा प्रकल्प मंजूर आहे की नाही, हे पर्यटन मंत्रालयाच्या अधिकृत प्रकल्प यादीत तपासणे आवश्यक आहे.

प्रसाद योजना आणि स्वदेश दर्शन योजना यामधील फरक

योजनेचे फायदे

1. तीर्थक्षेत्रांचा विकास

महत्त्वाच्या धार्मिक स्थळांवर आधुनिक सुविधा निर्माण होण्यास मदत होते.

2. भाविकांना सुविधा

पार्किंग, स्वच्छतागृहे, पिण्याचे पाणी आणि माहिती केंद्रांसारख्या सुविधांमुळे भाविकांचा प्रवास अधिक सोयीस्कर होतो.

3. पर्यटन वाढ

सुविधा सुधारल्यामुळे देशांतर्गत आणि परदेशी पर्यटकांना आकर्षित करण्यास मदत होऊ शकते.

4. स्थानिक रोजगार

पर्यटन वाढल्यामुळे स्थानिक व्यवसाय आणि रोजगाराच्या संधी वाढू शकतात.

5. वारसा संवर्धन

धार्मिक आणि सांस्कृतिक वारशाचे संरक्षण करण्यास मदत होते.

6. स्वच्छता आणि सुरक्षा

पर्यटनस्थळांवर स्वच्छता आणि सुरक्षिततेच्या सुविधा सुधारण्यास मदत होते.

7. स्थानिक अर्थव्यवस्थेला चालना

पर्यटनाशी संबंधित व्यवसायांना अधिक ग्राहक मिळू शकतात.

प्रसाद योजना – अर्ज प्रक्रिया

प्रसाद योजना ही सामान्य नागरिकांसाठी थेट आर्थिक सहाय्य देणारी योजना नाही.

त्यामुळे एखाद्या व्यक्तीला या योजनेअंतर्गत वैयक्तिक लाभ मिळवण्यासाठी स्वतंत्र Online Form भरण्याची आवश्यकता नसते.

या योजनेअंतर्गत राज्य सरकारे आणि केंद्रशासित प्रदेश प्रशासन पर्यटन विकासाचे प्रस्ताव पर्यटन मंत्रालयाकडे सादर करतात.

प्रस्तावांचे मूल्यांकन योजनेच्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार केले जाते आणि उपलब्ध निधी व इतर अटी पूर्ण झाल्यास प्रकल्प मंजूर केला जाऊ शकतो.

प्रसाद योजना – महत्त्वाची माहिती

प्रसाद योजना – 20 FAQ

1. प्रसाद योजना म्हणजे काय?

धार्मिक, आध्यात्मिक आणि वारसा पर्यटनस्थळांचा पायाभूत विकास करण्यासाठी केंद्र सरकारने सुरू केलेली योजना म्हणजे प्रसाद योजना.

2. प्रसाद योजना कधी सुरू झाली?

प्रसाद योजना 2014-15 मध्ये सुरू झाली.

3. PRASHAD चे पूर्ण नाव काय आहे?

Pilgrimage Rejuvenation and Spiritual, Heritage Augmentation Drive असे PRASHADचे पूर्ण नाव आहे.

4. प्रसाद योजना कोणत्या मंत्रालयाची आहे?

ही योजना Ministry of Tourism, Government of Indiaमार्फत राबवली जाते.

5. प्रसाद योजनेचा मुख्य उद्देश काय आहे?

तीर्थक्षेत्रे आणि धार्मिक/वारसा स्थळांचा एकात्मिक विकास करून भाविक व पर्यटकांना चांगल्या सुविधा देणे हा मुख्य उद्देश आहे.

6. प्रसाद योजनेत कोणत्या सुविधा मिळतात?

स्वच्छता, पिण्याचे पाणी, पार्किंग, सुरक्षा, माहिती केंद्रे, कनेक्टिव्हिटी, Tourist Amenities आणि इतर आवश्यक पायाभूत सुविधा विकसित केल्या जाऊ शकतात.

7. प्रसाद योजना सामान्य नागरिकांना पैसे देते का?

नाही. ही नागरिकांच्या खात्यात थेट पैसे जमा करणारी योजना नाही.

8. या योजनेसाठी सामान्य नागरिक अर्ज करू शकतो का?

नाही. सामान्य नागरिकांसाठी वैयक्तिक आर्थिक लाभाचा स्वतंत्र अर्ज नाही.

9. मग या योजनेचा फायदा कोणाला होतो?

भाविक, पर्यटक, स्थानिक नागरिक, पर्यटन व्यवसाय आणि स्थानिक समुदायांना याचा अप्रत्यक्ष फायदा होतो.

10. प्रसाद योजना कोणत्या ठिकाणांसाठी आहे?

मुख्यतः निवडक तीर्थक्षेत्रे, धार्मिक स्थळे आणि वारसा स्थळे यांच्या पर्यटन विकासासाठी ही योजना आहे.

11. स्थळांची निवड कशी होते?

पर्यटकांची संख्या, धार्मिक-सांस्कृतिक महत्त्व, वारसा मूल्य, संतुलित प्रादेशिक विकास आणि इतर निकष विचारात घेतले जातात.

12. राज्य सरकारची भूमिका काय आहे?

राज्य सरकारे आणि UT Administrations पर्यटन प्रकल्पांचे प्रस्ताव तयार करून सादर करतात आणि मंजूर प्रकल्पांची अंमलबजावणी करतात.

13. प्रसाद योजनेमुळे रोजगार मिळतो का?

होय. पर्यटन वाढल्यामुळे स्थानिक व्यवसाय आणि पर्यटनाशी संबंधित रोजगाराच्या संधी वाढू शकतात.

14. प्रसाद योजना आणि स्वदेश दर्शन योजना एकच आहेत का?

नाही. दोन्ही पर्यटन मंत्रालयाच्या योजना आहेत; मात्र प्रसाद योजना विशेषतः तीर्थक्षेत्र आणि धार्मिक/वारसा पर्यटनाच्या विकासावर केंद्रित आहे.

15. प्रसाद योजनेचे नाव कधी बदलले?

ऑक्टोबर 2017 मध्ये PRASADचे नाव National Mission on Pilgrimage Rejuvenation and Spiritual, Heritage Augmentation Drive (PRASHAD) असे करण्यात आले.

16. प्रसाद योजनेत स्वच्छतेला महत्त्व आहे का?

होय. पर्यटक आणि भाविकांचा अनुभव सुधारण्यासाठी स्वच्छता आणि सार्वजनिक सुविधांना महत्त्व दिले जाते.

17. प्रसाद योजनेत वारसा संवर्धनाचा समावेश आहे का?

होय. धार्मिक आणि वारसा शहरांची वैशिष्ट्ये जपून एकात्मिक विकास करण्याचा प्रयत्न केला जातो.

18. 2025 पर्यंत किती प्रकल्प मंजूर झाले होते?

डिसेंबर 2025 पर्यंत 54 प्रकल्प 28 राज्ये/UTsमध्ये मंजूर झाले होते.

19. प्रसाद योजना महाराष्ट्रासाठी महत्त्वाची का आहे?

महाराष्ट्रातील धार्मिक, आध्यात्मिक आणि ऐतिहासिक पर्यटनस्थळांवरील पायाभूत सुविधा सुधारण्यासाठी केंद्राच्या पर्यटन विकास योजनांचा उपयोग होऊ शकतो.

20. प्रसाद योजनेचे महत्त्व काय आहे?

धार्मिक पर्यटनाचा विकास, भाविकांना सुविधा, स्थानिक रोजगार, वारसा संवर्धन, स्वच्छता, सुरक्षा आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेला चालना देण्यासाठी प्रसाद योजना महत्त्वाची आहे.

महत्त्वाच्या डेली अपडेट साठी Important Links

RELATED