कोविड लसीकरण अभियान हे भारत सरकारने COVID-19 महामारीचा प्रसार आणि गंभीर आजाराचा धोका कमी करण्यासाठी राबवलेले देशव्यापी लसीकरण अभियान होते. भारतातील राष्ट्रीय COVID-19 लसीकरण कार्यक्रमाची सुरुवात 16 जानेवारी 2021 रोजी झाली. सुरुवातीला आरोग्य कर्मचाऱ्यांना लस देण्यात आली आणि त्यानंतर टप्प्याटप्प्याने फ्रंटलाइन वर्कर्स, ज्येष्ठ नागरिक, सहव्याधी असलेले नागरिक आणि पुढे 18 वर्षांवरील सर्व नागरिकांचा समावेश करण्यात आला.

हे भारताच्या महामारी व्यवस्थापनातील महत्त्वाचे पाऊल होते. लसीकरणासोबतच Test, Track, Treat आणि COVID Appropriate Behaviour या उपाययोजनांनाही महत्त्व देण्यात आले.

महत्त्वाची टीप: कोविड लसीकरण अभियानाची मुख्य सार्वत्रिक मोहीम 2021-22 या कालावधीत मोठ्या प्रमाणावर राबवण्यात आली. त्यामुळे या लेखातील पात्रता व टप्पे त्या काळातील राष्ट्रीय लसीकरण कार्यक्रमाच्या संदर्भात आहेत; 2026 मधील लसीकरण नियम वेगळे असू शकतात.

कोविड लसीकरण अभियान म्हणजे काय?

कोविड लसीकरण अभियान म्हणजे भारतात COVID-19 विरुद्ध नागरिकांना लस देण्यासाठी केंद्र आणि राज्य सरकारांनी संयुक्तपणे राबवलेला राष्ट्रीय स्तरावरील लसीकरण कार्यक्रम.

या अभियानाचे मुख्य उद्दिष्ट:

• COVID-19 संसर्गाचा गंभीर परिणाम कमी करणे
• गंभीर आजार आणि मृत्यूचा धोका कमी करणे
• आरोग्य व्यवस्थेवरील ताण कमी करणे
• आरोग्य कर्मचारी आणि फ्रंटलाइन कर्मचाऱ्यांचे संरक्षण करणे
• मोठ्या लोकसंख्येला टप्प्याटप्प्याने लसीकरण उपलब्ध करून देणे
• महामारीवरील नियंत्रण मजबूत करणे

हे होते.

कोविड लसीकरण अभियानाची सुरुवात कधी झाली?

भारताचा National COVID-19 Vaccination Programme 16 जानेवारी 2021 रोजी सुरू झाला. सुरुवातीला आरोग्य कर्मचाऱ्यांना लसीकरणासाठी प्राधान्य देण्यात आले. त्यानंतर 2 फेब्रुवारी 2021 पासून Frontline Workers यांना लसीकरणासाठी पात्र करण्यात आले.

यानंतर लसीकरणाचा विस्तार पुढीलप्रमाणे करण्यात आला:

ही टप्प्याटप्प्याची वाढ केंद्राच्या राष्ट्रीय लसीकरण कार्यक्रमाच्या अधिकृत अहवालात नमूद आहे.

कोविड लसीकरण अभियानाची प्रमुख वैशिष्ट्ये

कोविड लसीकरण अभियान मोठ्या प्रमाणावर राबवण्यासाठी केंद्र सरकारने डिजिटल तंत्रज्ञान, लस पुरवठा साखळी आणि राज्यांशी समन्वय यांचा वापर केला.

प्रमुख वैशिष्ट्ये:

1. देशव्यापी लसीकरण कार्यक्रम.
2. टप्प्याटप्प्याने लाभार्थ्यांचा विस्तार.
3. सुरुवातीला आरोग्य कर्मचाऱ्यांना प्राधान्य.
4. त्यानंतर फ्रंटलाइन कर्मचाऱ्यांचा समावेश.
5. ज्येष्ठ नागरिकांना प्राधान्य.
6. पुढे 18 वर्षांवरील सर्वांसाठी विस्तार.
7. Co-WIN डिजिटल प्लॅटफॉर्मचा वापर.
8. लसीकरण केंद्रांचे विस्तृत जाळे.
9. केंद्राकडून राज्यांना लस पुरवठा.
10. लसीकरणानंतरच्या प्रतिकूल घटनांचे निरीक्षण.

कोविड लसीकरण अभियानाचे उद्दिष्ट

कोविड लसीकरण अभियानाचे प्रमुख उद्दिष्ट COVID-19 मुळे होणाऱ्या गंभीर आजाराचा धोका कमी करणे आणि नागरिकांना लसीकरणाच्या माध्यमातून संरक्षण उपलब्ध करून देणे हे होते.

विशेषतः:

1. गंभीर आजाराचा धोका कमी करणे

लसीकरणामुळे COVID-19 संसर्गाच्या गंभीर परिणामांविरुद्ध संरक्षण निर्माण करण्यास मदत होणे हा महत्त्वाचा उद्देश होता.

2. मृत्यूचे प्रमाण कमी करण्यास मदत

विशेषतः उच्च जोखमीच्या नागरिकांना लसीकरण उपलब्ध करून देणे महत्त्वाचे मानले गेले.

3. आरोग्य कर्मचाऱ्यांचे संरक्षण

COVID-19 रुग्णांच्या उपचारात थेट काम करणाऱ्या आरोग्य कर्मचाऱ्यांना सुरुवातीच्या टप्प्यात प्राधान्य देण्यात आले.

4. महामारी नियंत्रण

लसीकरण हे महामारी नियंत्रणाच्या व्यापक धोरणातील एक महत्त्वाचे साधन होते.

कोविड लसीकरण अभियान – सुरुवातीचे लाभार्थी

भारतामध्ये कोविड लसीकरण अभियानाची सुरुवात आरोग्य कर्मचाऱ्यांपासून झाली.

यामध्ये सरकारी तसेच खासगी आरोग्य संस्थांमध्ये काम करणाऱ्या संबंधित कर्मचाऱ्यांचा समावेश होता.

यानंतर:

• पोलीस विभाग
• सशस्त्र दल
• होमगार्ड
• नागरी संरक्षण कर्मचारी
• महानगरपालिका कर्मचारी
• तुरुंग कर्मचारी
• रेल्वे संरक्षण दल
• महसूल अधिकारी
• पंचायती राज संस्थांमधील संबंधित कर्मचारी

अशा फ्रंटलाइन कर्मचाऱ्यांचा समावेश करण्यात आला.

कोविड लसीकरण अभियान – Co-WIN प्लॅटफॉर्म

Co-WIN हे COVID-19 लसीकरणाच्या व्यवस्थापनासाठी वापरण्यात आलेले डिजिटल प्लॅटफॉर्म होते.

याच्या माध्यमातून:

• लसीकरण नोंदणी
• अपॉइंटमेंट
• लसीकरण केंद्रांची माहिती
• लसीकरणाची नोंद
• प्रमाणपत्र
• डोसचा तपशील

यांसारख्या सुविधा डिजिटल पद्धतीने व्यवस्थापित करण्यात आल्या.

यामुळे एवढ्या मोठ्या लोकसंख्येचे लसीकरण डिजिटल पद्धतीने व्यवस्थापित करण्यास मदत झाली.

कोविड लसीकरण अभियानातील लसी

भारताच्या COVID-19 लसीकरण कार्यक्रमात विविध टप्प्यांवर भारतात उपलब्ध आणि मंजूर झालेल्या COVID-19 लसींचा वापर करण्यात आला.

यामध्ये प्रामुख्याने:

• Covishield
• Covaxin

यांचा सुरुवातीच्या राष्ट्रीय लसीकरण कार्यक्रमात मोठ्या प्रमाणावर वापर झाला.

नंतर इतर मंजूर COVID-19 लसींचाही कार्यक्रमात समावेश झाला.

लसींच्या वापराबाबतचे नियम, वयोगट आणि उपलब्धता वेळेनुसार बदलत गेले.

कोविड लसीकरण अभियान – केंद्र सरकारची भूमिका

केंद्र सरकारने कोविड लसीकरण अभियानासाठी राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांना लस उपलब्ध करून देणे, पुरवठा साखळी व्यवस्थापन, मार्गदर्शक तत्त्वे आणि राष्ट्रीय स्तरावरील नियोजन यामध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावली.

21 जून 2021 पासून COVID-19 vaccinationच्या universalisationच्या नवीन टप्प्याला सुरुवात झाली. या टप्प्यात केंद्र सरकारने देशात उत्पादित होणाऱ्या COVID-19 लसींपैकी 75% लसी केंद्र सरकारकडून खरेदी करून राज्यांना मोफत उपलब्ध करून देण्याची व्यवस्था केली होती.

कोविड लसीकरण अभियान – राज्य सरकारची भूमिका

राज्य सरकारांनी:

• लसीकरण केंद्रे उपलब्ध करणे
• आरोग्य कर्मचाऱ्यांची नियुक्ती
• लसींचे स्थानिक वितरण
• लाभार्थ्यांचे मार्गदर्शन
• लसीकरणाची नोंद
• जनजागृती
• लसीकरणानंतरच्या घटनांचे निरीक्षण

यांसारखी कामे केली.

त्यामुळे केंद्र सरकार + राज्य सरकार + आरोग्य यंत्रणा + स्थानिक प्रशासन यांच्या समन्वयातून कोविड लसीकरण अभियान राबवण्यात आले.

कोविड लसीकरण अभियानाचे टप्पे

पहिला टप्पा

16 जानेवारी 2021 रोजी आरोग्य कर्मचाऱ्यांपासून लसीकरण सुरू झाले.

दुसरा टप्पा

2 फेब्रुवारी 2021 पासून Frontline Workersना लसीकरणासाठी पात्र करण्यात आले.

तिसरा टप्पा

1 मार्च 2021 पासून 60 वर्षांवरील व्यक्ती आणि विशिष्ट 20 सहव्याधी असलेल्या 45 वर्षांवरील व्यक्तींचा समावेश करण्यात आला.

चौथा टप्पा

1 एप्रिल 2021 पासून 45 वर्षांवरील सर्व नागरिकांसाठी लसीकरणाचा विस्तार झाला.

पाचवा टप्पा

1 मे 2021 पासून 18 वर्षांवरील सर्व नागरिकांना लसीकरणासाठी पात्र करण्यात आले.

कोविड लसीकरण अभियान – 21 जून 2021 नंतरचा टप्पा

21 जून 2021 पासून COVID-19 vaccinationच्या universalisationचा नवीन टप्पा सुरू झाला.

या टप्प्यात केंद्र सरकारने लस खरेदी करून राज्यांना मोफत उपलब्ध करून देण्यावर भर दिला.

यामुळे देशभरातील सरकारी लसीकरण केंद्रांद्वारे मोठ्या प्रमाणावर नागरिकांना लस उपलब्ध करून देण्यात आली.

कोविड लसीकरण अभियानाची व्याप्ती

कोविड लसीकरण अभियान हे भारतातील अत्यंत मोठ्या प्रमाणावर राबवलेले सार्वजनिक आरोग्य अभियान होते.

उदाहरणार्थ, 19 नोव्हेंबर 2021 पर्यंत केंद्र सरकारमार्फत राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांना 129 कोटींपेक्षा अधिक COVID-19 लसींचे डोस उपलब्ध करून देण्यात आले होते.

27 नोव्हेंबर 2021 पर्यंत हा आकडा 134 कोटींपेक्षा अधिक डोस झाला होता.

हे आकडे त्या-त्या तारखेपर्यंतचे अधिकृत पुरवठा आकडे आहेत.

कोविड लसीकरण अभियानाचे फायदे

1. नागरिकांना लसीकरणाची सुविधा

मोठ्या प्रमाणावर नागरिकांना COVID-19 लस उपलब्ध करून देण्यात आली.

2. उच्च जोखीम गटाला प्राधान्य

आरोग्य कर्मचारी, फ्रंटलाइन कर्मचारी आणि ज्येष्ठ नागरिकांना सुरुवातीच्या टप्प्यात प्राधान्य देण्यात आले.

3. डिजिटल व्यवस्थापन

Co-WINच्या माध्यमातून लसीकरण व्यवस्थापन डिजिटल करण्यात आले.

4. मोफत लसीकरण

केंद्र सरकारच्या व्यवस्थेद्वारे सरकारी लसीकरण केंद्रांमध्ये नागरिकांना COVID-19 लसी उपलब्ध करून देण्यात आल्या.

5. महामारी नियंत्रणास मदत

लसीकरण हे COVID-19 नियंत्रणाच्या व्यापक रणनीतीतील महत्त्वाचे साधन ठरले.

6. आरोग्य व्यवस्थेवरील ताण कमी करण्यास मदत

गंभीर आजाराचा धोका कमी करण्याच्या उद्देशाने मोठ्या प्रमाणावर लसीकरण करण्यात आले.

कोविड लसीकरण अभियान – लसीकरण प्रक्रिया

त्या काळातील सामान्य प्रक्रियेमध्ये:

Step

1: Co-WIN किंवा संबंधित सरकारी माध्यमातून नोंदणी.

Step

2: पात्र वयोगट आणि उपलब्ध स्लॉट तपासणे.

Step

3: लसीकरण केंद्र निवडणे.

Step

4: निर्धारित दिवशी लसीकरण केंद्रावर जाणे.

Step

5: ओळखपत्राची पडताळणी.

Step

6: COVID-19 लस घेणे.

Step

7: लसीकरणानंतर आवश्यक निरीक्षण.

Step

8: पुढील डोसासाठी लागू असलेल्या अंतरानुसार पुढील तारीख तपासणे.

त्या काळातील डोसचे अंतर, वयोगट आणि लसीकरणाचे नियम वेळोवेळी बदलले होते.

कोविड लसीकरण अभियान – आवश्यक कागदपत्रे

लसीकरणाच्या विविध टप्प्यांनुसार आवश्यक कागदपत्रांमध्ये बदल झाले.

सामान्यतः:

• आधार कार्ड
• मतदार ओळखपत्र
• पॅन कार्ड
• पासपोर्ट
• ड्रायव्हिंग लायसन्स
• संबंधित सरकारी ओळखपत्र

यांसारख्या मान्य ओळखपत्रांचा वापर करण्यात आला.

आरोग्य कर्मचारी आणि फ्रंटलाइन कर्मचाऱ्यांसाठी संबंधित विभागातील नोंदणी/ओळख आवश्यक असू शकत होती.

कोविड लसीकरण अभियानातील सुरक्षा व्यवस्था

लसीकरणानंतर काही व्यक्तींमध्ये सौम्य प्रतिक्रिया दिसू शकतात. त्यामुळे लसीकरण केंद्रांवर लाभार्थ्यांना लसीकरणानंतर काही काळ निरीक्षणाखाली ठेवण्याची व्यवस्था करण्यात आली होती.

भारताने AEFI – Adverse Events Following Immunization म्हणजे लसीकरणानंतर घडणाऱ्या प्रतिकूल घटनांचे निरीक्षण करण्याची व्यवस्था वापरली. COVID-19 vaccinationच्या तांत्रिक बाबींमध्ये AEFI surveillanceवर NTAGIच्या संबंधित तांत्रिक गटाने मार्गदर्शन केले.

कोविड लसीकरण अभियान आणि जनजागृती

लसीकरण वाढवण्यासाठी केंद्र आणि राज्य सरकारांनी विविध माध्यमांतून जनजागृती केली.

यामध्ये:

• टीव्ही
• रेडिओ
• वृत्तपत्रे
• सोशल मीडिया
• स्थानिक प्रशासन
• आरोग्य कर्मचारी
• आशा वर्कर्स
• अंगणवाडी कर्मचारी

यांचा वापर करण्यात आला.

लसीकरणाबाबत नागरिकांना योग्य माहिती देणे हा अभियानाचा महत्त्वाचा भाग होता.

कोविड लसीकरण अभियान – महत्त्वाची आकडेवारी

वरील टप्पे केंद्राच्या अधिकृत राष्ट्रीय COVID-19 vaccination programme अहवालावर आधारित आहेत.

कोविड लसीकरण अभियान – महत्त्वाची माहिती

कोविड लसीकरण अभियान हे केवळ लस देण्यापुरते मर्यादित नव्हते. यामध्ये:

• लस खरेदी
• लस वितरण
• कोल्ड चेन
• लसीकरण केंद्रे
• डिजिटल नोंदणी
• लसीकरण प्रमाणपत्र
• आरोग्य कर्मचाऱ्यांचे प्रशिक्षण
• AEFI surveillance
• जनजागृती

यांसारख्या अनेक घटकांचा समावेश होता.

कोविड लसीकरण अभियान 2026 मध्ये सुरू आहे का?

2021-22 मध्ये राबवण्यात आलेली मूळ राष्ट्रीय COVID-19 लसीकरण मोहीम ही महामारीच्या परिस्थितीनुसार टप्प्याटप्प्याने विस्तारलेली मोहीम होती.

त्यामुळे 2026 मध्ये “कोविड लसीकरण अभियान” या नावाने 2021 प्रमाणे सर्व नागरिकांसाठी पूर्वीचीच सार्वत्रिक मोहीम चालू आहे असे गृहीत धरू नये.

COVID-19 लसीकरणाची सध्याची उपलब्धता, booster किंवा इतर मार्गदर्शक तत्त्वे जाणून घेण्यासाठी आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालयाच्या ताज्या सूचनांचा संदर्भ घ्यावा.

कोविड लसीकरण अभियान – 20 FAQ

1. कोविड लसीकरण अभियान म्हणजे काय?

COVID-19 विरुद्ध नागरिकांना लस देण्यासाठी भारत सरकारने राबवलेला राष्ट्रीय लसीकरण कार्यक्रम म्हणजे कोविड लसीकरण अभियान.

2. भारतात कोविड लसीकरण कधी सुरू झाले?

भारताचा राष्ट्रीय COVID-19 लसीकरण कार्यक्रम 16 जानेवारी 2021 रोजी सुरू झाला.

3. सर्वप्रथम कोणाला लस देण्यात आली?

सुरुवातीला आरोग्य कर्मचाऱ्यांना लसीकरणासाठी प्राधान्य देण्यात आले.

4. Frontline Workersना लसीकरण कधी सुरू झाले?

2 फेब्रुवारी 2021 पासून Frontline Workersना लसीकरणासाठी पात्र करण्यात आले.

5. 60 वर्षांवरील नागरिकांसाठी लसीकरण कधी सुरू झाले?

1 मार्च 2021 पासून 60 वर्षांवरील नागरिकांसाठी लसीकरणाचा विस्तार करण्यात आला.

6. 45 वर्षांवरील सर्व नागरिकांना लस कधी उपलब्ध झाली?

1 एप्रिल 2021 पासून 45 वर्षांवरील सर्व नागरिकांना लसीकरणासाठी पात्र करण्यात आले.

7. 18 वर्षांवरील सर्व नागरिकांसाठी लसीकरण कधी सुरू झाले?

1 मे 2021 पासून 18 वर्षांवरील सर्व नागरिकांचा समावेश करण्यात आला.

8. Co-WIN म्हणजे काय?

Co-WIN हे COVID-19 लसीकरणाचे डिजिटल व्यवस्थापन करण्यासाठी वापरलेले प्लॅटफॉर्म होते.

9. कोविड लसीकरण अभियानाचा मुख्य उद्देश काय होता?

COVID-19 संसर्गामुळे होणाऱ्या गंभीर आजाराचा धोका कमी करणे आणि महामारी नियंत्रणास मदत करणे हा प्रमुख उद्देश होता.

10. कोविड लसीकरण मोफत होते का?

केंद्र सरकारच्या सार्वत्रिक लसीकरण व्यवस्थेअंतर्गत सरकारी केंद्रांना COVID-19 लसी मोफत उपलब्ध करून देण्यात आल्या होत्या.

11. कोविड लसीकरण अभियानात कोणत्या लसी वापरल्या गेल्या?

सुरुवातीच्या राष्ट्रीय कार्यक्रमात Covishield आणि Covaxin या प्रमुख लसींचा वापर झाला. नंतर इतर मंजूर लसींचाही समावेश झाला.

12. आरोग्य कर्मचाऱ्यांना प्रथम प्राधान्य का देण्यात आले?

आरोग्य कर्मचारी COVID-19 रुग्णांच्या उपचारात थेट कार्यरत असल्यामुळे त्यांना सुरुवातीच्या टप्प्यात प्राधान्य देण्यात आले.

13. कोविड लसीकरण अभियानात ज्येष्ठ नागरिकांना प्राधान्य मिळाले का?

होय. 1 मार्च 2021 पासून 60 वर्षांवरील नागरिकांना प्राधान्य देण्यात आले.

14. 21 जून 2021 रोजी काय बदल झाले?

21 जून 2021 पासून COVID-19 vaccinationच्या universalisationच्या नवीन टप्प्याला सुरुवात झाली.

15. केंद्र सरकारने राज्यांना लस दिली का?

होय. केंद्र सरकारने राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांना COVID-19 लसी उपलब्ध करून दिल्या.

16. AEFI म्हणजे काय?

AEFI म्हणजे Adverse Events Following Immunization, म्हणजे लसीकरणानंतर दिसणाऱ्या प्रतिकूल घटनांचे निरीक्षण करण्याची व्यवस्था.

17. कोविड लसीकरण अभियानात डिजिटल तंत्रज्ञानाचा वापर झाला का?

होय. Co-WINच्या माध्यमातून लसीकरण व्यवस्थापन, नोंदणी आणि प्रमाणपत्राशी संबंधित डिजिटल सुविधा वापरण्यात आल्या.

18. कोविड लसीकरण अभियान किती मोठ्या प्रमाणावर राबवले गेले?

उदाहरणार्थ, 19 नोव्हेंबर 2021 पर्यंत राज्ये व केंद्रशासित प्रदेशांना 129 कोटींपेक्षा अधिक डोस उपलब्ध करून देण्यात आले होते.

19. कोविड लसीकरण अभियान 2026 मध्ये पूर्वीप्रमाणे सुरू आहे का?

2021 मधील सार्वत्रिक राष्ट्रीय मोहिमेचे स्वरूप 2026 मध्ये पूर्वीप्रमाणे गृहीत धरता येत नाही. सध्याचे COVID-19 vaccination नियम आणि उपलब्धता अधिकृत आरोग्य मंत्रालयाच्या सूचनांनुसार तपासावी.

20. कोविड लसीकरण अभियानाची अधिकृत माहिती कुठे मिळेल?

भारत सरकारच्या Ministry of Health & Family Welfare आणि PIBच्या अधिकृत संकेतस्थळांवर COVID-19 vaccinationसंबंधी अधिकृत माहिती उपलब्ध आहे.

महत्त्वाच्या डेली अपडेट साठी Important Links

RELATED