दिव्यांग विवाह योजना ही महाराष्ट्र शासनाच्या दिव्यांग सक्षमीकरण विभागामार्फत दिव्यांग व्यक्तींच्या सामाजिक समावेशनाला प्रोत्साहन देण्यासाठी राबविण्यात येणारी महत्त्वाची योजना आहे. दिव्यांग व्यक्तीने दिव्यांग व्यक्तीशी किंवा दिव्यांग व्यक्तीने अव्यंग व्यक्तीशी विवाह केल्यास पात्र जोडप्याला आर्थिक सहाय्य मिळावे, हा या योजनेचा प्रमुख उद्देश आहे.

महाराष्ट्र शासनाने 18 डिसेंबर 2025 रोजी दिव्यांग व्यक्तींसाठी सामाजिक सुरक्षेंतर्गत विवाह प्रोत्साहन योजनेचा शासन निर्णय जारी केला आहे. सध्याच्या अधिकृत दिव्यांग सहाय्यक पोर्टलनुसार, दिव्यांग-दिव्यांग विवाहासाठी ₹2,50,000 आणि दिव्यांग-अव्यंग विवाहासाठी ₹1,50,000 आर्थिक सहाय्याची तरतूद आहे.

दिव्यांग विवाह योजना म्हणजे काय?

दिव्यांग विवाह योजना म्हणजे दिव्यांग व्यक्तींना विवाहासाठी प्रोत्साहन देऊन त्यांचे सामाजिक आणि आर्थिक सक्षमीकरण करण्यासाठी महाराष्ट्र शासनाने सुरू केलेली विवाह प्रोत्साहन योजना आहे.

या योजनेअंतर्गत दिव्यांग-दिव्यांग तसेच दिव्यांग-अव्यंग अशा दोन्ही प्रकारच्या विवाहांना आर्थिक सहाय्य दिले जाते. त्यामुळे दिव्यांग व्यक्तींना विवाहानंतर आर्थिक आधार मिळण्यास मदत होते आणि समाजात त्यांचा समावेश वाढवण्यास प्रोत्साहन मिळते.

दिव्यांग विवाह योजनेची सुरुवात

महाराष्ट्र शासनाच्या दिव्यांग सक्षमीकरण विभागाने 18 डिसेंबर 2025 रोजी या योजनेबाबत शासन निर्णय जारी केला.

अधिकृत पोर्टलनुसार या योजनेचा उद्देश दिव्यांग व्यक्तींच्या सामाजिक समावेशनासाठी दिव्यांग-अव्यंग किंवा दिव्यांग-दिव्यांग विवाहांना प्रोत्साहन देणे हा आहे.

योजनेची प्रमुख उद्दिष्टे

दिव्यांग विवाह योजनेची प्रमुख उद्दिष्टे पुढीलप्रमाणे आहेत:

1. दिव्यांग व्यक्तींना विवाहासाठी प्रोत्साहन देणे.
2. दिव्यांग व्यक्तींचे सामाजिक समावेशन वाढवणे.
3. विवाहानंतर जोडप्याला आर्थिक आधार देणे.
4. दिव्यांग व्यक्तींना स्वावलंबी जीवन जगण्यासाठी मदत करणे.
5. दिव्यांग व्यक्तींबद्दल समाजातील सकारात्मक दृष्टिकोन वाढवणे.
6. दिव्यांग-दिव्यांग विवाहांना प्रोत्साहन देणे.
7. दिव्यांग-अव्यंग विवाहांनाही आर्थिक सहाय्य उपलब्ध करून देणे.

दिव्यांग विवाह योजनेअंतर्गत किती आर्थिक मदत मिळते?

सध्याच्या महाराष्ट्र शासनाच्या अधिकृत दिव्यांग सहाय्यक पोर्टलनुसार लाभाची रक्कम विवाहाच्या प्रकारानुसार वेगवेगळी आहे.

दिव्यांग-दिव्यांग विवाह

दोन्ही व्यक्ती पात्र दिव्यांग असल्यास ₹2,50,000 आर्थिक सहाय्य दिले जाते. त्यापैकी ₹1,25,000 म्हणजे 50% रक्कम 5 वर्षांसाठी मुदत ठेवीत ठेवण्यात येते.

दिव्यांग-अव्यंग विवाह

एका व्यक्तीला दिव्यांगत्व असून दुसरी व्यक्ती अव्यंग असल्यास ₹1,50,000 आर्थिक सहाय्य दिले जाते. त्यापैकी ₹75,000 म्हणजे 50% रक्कम 5 वर्षांसाठी मुदत ठेवीत ठेवण्यात येते.

दिव्यांग विवाह योजनेसाठी पात्रता

दिव्यांग विवाह योजनेची पात्रता अधिकृत पोर्टलनुसार पुढीलप्रमाणे आहे:

• विवाहातील पात्र दिव्यांग व्यक्तीचे किमान 40% दिव्यांगत्व असावे.
• पुरुषाचे वय 21 वर्षे किंवा त्यापेक्षा जास्त असावे.
• महिलेचे वय 18 वर्षे किंवा त्यापेक्षा जास्त असावे.
• विवाह झालेला असणे आवश्यक आहे.
• विवाह महाराष्ट्रातील लागू नियमांनुसार वैध असावा.
• महाराष्ट्राचा रहिवासी पुरावा आवश्यक आहे.
• आधार संलग्न संयुक्त बँक खाते आवश्यक आहे.
• विवाहाच्या तारखेपासून 1 वर्षाच्या आत अर्ज करणे आवश्यक आहे.
• अधिकृत पोर्टलवर या योजनेसाठी उत्पन्नाची मर्यादा नाही असे नमूद आहे.

दिव्यांगत्व किती टक्के असावे?

या योजनेचा लाभ घेण्यासाठी किमान 40% दिव्यांगत्व आवश्यक आहे.

दिव्यांगत्व सिद्ध करण्यासाठी दिव्यांगत्व प्रमाणपत्र किंवा UDID कार्ड आवश्यक आहे. अधिकृत पोर्टलवर हे कागदपत्र अनिवार्य असल्याचे नमूद आहे.

दिव्यांग विवाह योजनेसाठी उत्पन्नाची अट आहे का?

नाही.

सध्याच्या अधिकृत महाराष्ट्र दिव्यांग सहाय्यक पोर्टलनुसार या योजनेसाठी वार्षिक उत्पन्नाची मर्यादा नाही. त्यामुळे इतर अनेक सामाजिक सहाय्य योजनांप्रमाणे या योजनेत उत्पन्न मर्यादा लागू केलेली नाही.

दिव्यांग विवाह योजनेसाठी आवश्यक कागदपत्रे

अर्ज करताना पुढील कागदपत्रे आवश्यक आहेत:

1. विवाह नोंदणी प्रमाणपत्र
2. आधार कार्ड
3. दिव्यांगत्व प्रमाणपत्र / UDID कार्ड
4. अधिवास प्रमाणपत्र
5. आधार संलग्न संयुक्त बँक पासबुक
6. संबंधित विभागाने मागितलेली इतर कागदपत्रे

अधिकृत पोर्टलवर विवाह नोंदणी प्रमाणपत्र, संयुक्त आधार-संलग्न बँक पासबुक, अधिवास प्रमाणपत्र, दिव्यांगत्व प्रमाणपत्र/UDID आणि आधार कार्ड ही कागदपत्रे नमूद आहेत.

दिव्यांग विवाह योजनेसाठी विवाह नोंदणी का आवश्यक आहे?

या योजनेचा लाभ घेण्यासाठी विवाह नोंदणी प्रमाणपत्र आवश्यक आहे.

म्हणून विवाह झाल्यानंतर संबंधित सक्षम प्राधिकरणाकडून विवाहाची अधिकृत नोंदणी करून प्रमाणपत्र प्राप्त करणे महत्त्वाचे आहे. त्यानंतर योजनेच्या निर्धारित कालावधीत अर्ज करावा.

दिव्यांग विवाह योजनेसाठी अर्ज कसा करावा?

महाराष्ट्राच्या दिव्यांग सहाय्यक पोर्टलवर नोंदणीकृत वापरकर्ते दिव्यांग नागरिकांसाठीच्या कल्याणकारी योजनांसाठी अर्ज करू शकतात. पोर्टल हे दिव्यांगांसाठी विविध सरकारी योजना आणि सेवा एकाच ठिकाणी उपलब्ध करून देणारे Single Window व्यासपीठ आहे.

Step 1: दिव्यांग सहाय्यक पोर्टलवर नोंदणी करा

आपली नागरिक नोंदणी पूर्ण करा.

Step 2: UDID माहिती जोडा

UDID कार्ड असल्यास त्याची माहिती पोर्टलशी जोडणे आवश्यक आहे.

Step 3: विवाह प्रोत्साहन योजना निवडा

उपलब्ध योजनांच्या यादीतून दिव्यांग व्यक्तींसाठी सामाजिक सुरक्षेंतर्गत विवाह प्रोत्साहन योजना निवडा.

Step 4: अर्जाची माहिती भरा

विवाहाची तारीख, वैयक्तिक माहिती, दिव्यांगत्वाची माहिती आणि बँक खात्याची माहिती भरा.

Step 5: आवश्यक कागदपत्रे अपलोड/सादर करा

विवाह नोंदणी प्रमाणपत्र, UDID/दिव्यांगत्व प्रमाणपत्र, आधार, अधिवास प्रमाणपत्र आणि संयुक्त बँक पासबुक यांसारखी कागदपत्रे सादर करा.

Step 6: अर्जाची पडताळणी

संबंधित विभागाकडून अर्ज आणि कागदपत्रांची पडताळणी केली जाते.

Step 7: आर्थिक लाभ

पात्रता पूर्ण झाल्यानंतर योजनेनुसार आर्थिक सहाय्य मंजूर केले जाते.

अर्ज करण्याची अंतिम मुदत

दिव्यांग विवाह योजनेसाठी विवाहाच्या तारखेपासून 1 वर्षाच्या आत अर्ज करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे विवाह झाल्यानंतर अर्ज करण्यास विलंब करू नये.

दिव्यांग विवाह योजनेचे फायदे

1. आर्थिक सहाय्य

पात्र जोडप्याला विवाहानंतर आर्थिक मदत मिळते.

2. ₹2.50 लाखांपर्यंत लाभ

दिव्यांग-दिव्यांग विवाहासाठी सध्याच्या नियमांनुसार ₹2.50 लाखांपर्यंत आर्थिक सहाय्य मिळू शकते.

3. सामाजिक समावेशन

दिव्यांग व्यक्तींना समाजाच्या मुख्य प्रवाहात सहभागी होण्यासाठी प्रोत्साहन मिळते.

4. आर्थिक स्वावलंबन

विवाहानंतर नवीन कुटुंब सुरू करण्यासाठी आर्थिक आधार मिळण्यास मदत होते.

5. मुदत ठेवीचा लाभ

एकूण सहाय्यापैकी 50% रक्कम 5 वर्षांसाठी मुदत ठेवीत ठेवण्याची तरतूद आहे.

दिव्यांग विवाह योजनेतील महत्त्वाची अट

या योजनेमध्ये आधार-संलग्न संयुक्त बँक खाते महत्त्वाचे आहे. त्यामुळे विवाहानंतर दोन्ही पती-पत्नींच्या नावाने संयुक्त बँक खाते आणि त्याला आधार जोडलेला आहे याची खात्री करावी.

दिव्यांग विवाह योजना – महत्त्वाची माहिती

वरील माहिती महाराष्ट्र शासनाच्या अधिकृत दिव्यांग सहाय्यक पोर्टलवरील सध्याच्या योजनेच्या तपशीलावर आधारित आहे.

दिव्यांग विवाह योजना – 20 वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

1. दिव्यांग विवाह योजना म्हणजे काय?

दिव्यांग व्यक्तींना विवाहासाठी आर्थिक सहाय्य देऊन सामाजिक समावेशनाला प्रोत्साहन देणारी महाराष्ट्र शासनाची योजना म्हणजे दिव्यांग विवाह योजना.

2. दिव्यांग विवाह योजना कोणत्या राज्यात लागू आहे?

ही योजना महाराष्ट्र शासनाच्या दिव्यांग सक्षमीकरण विभागाची राज्य योजना आहे.

3. दिव्यांग विवाह योजनेची सुरुवात कधी झाली?

या योजनेबाबत महाराष्ट्र शासनाने 18 डिसेंबर 2025 रोजी शासन निर्णय जारी केला.

4. दिव्यांग-दिव्यांग विवाहासाठी किती पैसे मिळतात?

सध्याच्या अधिकृत माहितीनुसार ₹2,50,000 आर्थिक सहाय्य मिळते.

5. दिव्यांग-अव्यंग विवाहासाठी किती पैसे मिळतात?

सध्याच्या अधिकृत माहितीनुसार ₹1,50,000 आर्थिक सहाय्य मिळते.

6. दिव्यांग विवाह योजनेसाठी किती टक्के दिव्यांगत्व आवश्यक आहे?

किमान 40% दिव्यांगत्व आवश्यक आहे.

7. पुरुषाचे वय किती असावे?

पुरुषाचे वय किमान 21 वर्षे असणे आवश्यक आहे.

8. महिलेचे वय किती असावे?

महिलेचे वय किमान 18 वर्षे असणे आवश्यक आहे.

9. दिव्यांग विवाह योजनेसाठी उत्पन्नाची अट आहे का?

नाही. सध्याच्या अधिकृत योजनेच्या माहितीनुसार उत्पन्नाची मर्यादा नाही.

10. विवाह नोंदणी प्रमाणपत्र आवश्यक आहे का?

होय. विवाह नोंदणी प्रमाणपत्र आवश्यक आहे.

11. UDID कार्ड आवश्यक आहे का?

दिव्यांगत्वाचा पुरावा म्हणून दिव्यांगत्व प्रमाणपत्र/UDID आवश्यक आहे.

12. संयुक्त बँक खाते आवश्यक आहे का?

होय. आधार संलग्न संयुक्त बँक खाते आवश्यक आहे.

13. अर्ज किती दिवसांत करावा?

विवाहाच्या तारखेपासून 1 वर्षाच्या आत अर्ज करणे आवश्यक आहे.

14. ₹2.50 लाखांपैकी किती रक्कम मुदत ठेवीत ठेवली जाते?

दिव्यांग-दिव्यांग विवाहासाठी मिळणाऱ्या ₹2.50 लाखांपैकी ₹1.25 लाख म्हणजे 50% रक्कम 5 वर्षांसाठी मुदत ठेवीत ठेवली जाते.

15. ₹1.50 लाखांपैकी किती रक्कम मुदत ठेवीत ठेवली जाते?

दिव्यांग-अव्यंग विवाहासाठी मिळणाऱ्या ₹1.50 लाखांपैकी ₹75,000 म्हणजे 50% रक्कम 5 वर्षांसाठी मुदत ठेवीत ठेवली जाते.

16. दिव्यांग विवाह योजनेसाठी महाराष्ट्राचा रहिवासी असणे आवश्यक आहे का?

होय. अधिकृत योजनेच्या पात्रता निकषांमध्ये रहिवासी पुरावा आवश्यक असल्याचे नमूद आहे.

17. दिव्यांग विवाह योजनेसाठी कोणती कागदपत्रे लागतात?

विवाह नोंदणी प्रमाणपत्र, आधार कार्ड, UDID/दिव्यांगत्व प्रमाणपत्र, अधिवास प्रमाणपत्र आणि आधार संलग्न संयुक्त बँक पासबुक ही प्रमुख कागदपत्रे आहेत.

18. दिव्यांग विवाह योजनेसाठी ऑनलाइन अर्ज करता येतो का?

होय. महाराष्ट्राचे दिव्यांग सहाय्यक पोर्टल दिव्यांग नागरिकांना कल्याणकारी योजनांसाठी ऑनलाइन अर्ज करण्याची सुविधा देते.

19. दिव्यांग विवाह योजनेचा लाभ मिळवण्यासाठी कुठे अर्ज करावा?

महाराष्ट्र शासनाच्या दिव्यांग सहाय्यक पोर्टलवर नोंदणी करून संबंधित विवाह प्रोत्साहन योजनेसाठी अर्ज करता येतो.

20. दिव्यांग विवाह योजनेचा मुख्य उद्देश काय आहे?

दिव्यांग व्यक्तींच्या सामाजिक समावेशनाला प्रोत्साहन देणे आणि विवाहासाठी आर्थिक आधार उपलब्ध करून देणे हा या योजनेचा मुख्य उद्देश आहे.

महत्त्वाच्या डेली अपडेट साठी Important Links

RELATED