समग्र शिक्षा अभियान ही भारत सरकारच्या शिक्षण मंत्रालयामार्फत राबविण्यात येणारी महत्त्वाची शैक्षणिक योजना आहे. या योजनेचा उद्देश पूर्व-प्राथमिक शिक्षणापासून इयत्ता 12 वीपर्यंतच्या शालेय शिक्षणाचा दर्जा सुधारणे, विद्यार्थ्यांना समान शैक्षणिक संधी उपलब्ध करून देणे आणि शिक्षणाच्या गुणवत्तेसोबतच विद्यार्थ्यांचा सर्वांगीण विकास घडवून आणणे हा आहे

हे केवळ विद्यार्थ्यांना शैक्षणिक सुविधा देण्यापुरते मर्यादित नाही. त्याऐवजी शाळेतील पायाभूत सुविधा, शिक्षकांचे प्रशिक्षण, डिजिटल शिक्षण, समावेशक शिक्षण, व्यावसायिक शिक्षण, मुलींचे शिक्षण आणि गुणवत्तापूर्ण अध्यापन यावरही या अभियानात भर दिला जातो.

समग्र शिक्षा अभियान म्हणजे काय?

समग्र शिक्षा अभियान (Samagra Shiksha) हे शालेय शिक्षणासाठी केंद्र पुरस्कृत एकात्मिक कार्यक्रम आहे. या कार्यक्रमात शिक्षणाचा अधिकार कायदा (RTE), राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 आणि शाश्वत विकास उद्दिष्टे (SDG-4) यांच्याशी सुसंगत पद्धतीने शालेय शिक्षणाचा विकास करण्यावर भर दिला जातो.

या योजनेत Pre-school ते Class XII म्हणजेच पूर्व-प्राथमिक स्तरापासून बारावीपर्यंतच्या शिक्षणाचा एकसंध विचार केला जातो.

समग्र शिक्षा अभियान कधी सुरू झाले?

समग्र शिक्षा अभियानाची सुरुवात 2018-19 मध्ये करण्यात आली.

हे अभियान सुरू करताना केंद्र सरकारने आधीच्या तीन प्रमुख शालेय शिक्षण योजनांचे एकत्रीकरण केले:

1. सर्व शिक्षा अभियान (SSA)
2. राष्ट्रीय माध्यमिक शिक्षा अभियान (RMSA)
3. Teacher Education (TE)

या तीन योजनांना एकत्र करून Samagra Shiksha हा एकात्मिक कार्यक्रम तयार करण्यात आला.

अभियानाची प्रमुख उद्दिष्टे

समग्र शिक्षा अभियानाची प्रमुख उद्दिष्टे पुढीलप्रमाणे आहेत:

• विद्यार्थ्यांना गुणवत्तापूर्ण शिक्षण उपलब्ध करून देणे.
• शाळांमध्ये प्रवेश आणि विद्यार्थ्यांची उपस्थिती वाढवणे.
• शाळा सोडण्याचे प्रमाण कमी करणे.
• विद्यार्थ्यांच्या शिकण्याच्या परिणामांमध्ये सुधारणा करणे.
• पूर्व-प्राथमिक शिक्षणाला शालेय शिक्षणाशी जोडणे.
• मुलींच्या शिक्षणाला प्रोत्साहन देणे.
• दिव्यांग विद्यार्थ्यांसाठी समावेशक शिक्षण उपलब्ध करून देणे.
• शिक्षकांचे प्रशिक्षण आणि क्षमता विकास वाढवणे.
• डिजिटल शिक्षणाला प्रोत्साहन देणे.
• व्यावसायिक शिक्षण आणि कौशल्य विकासाला प्रोत्साहन देणे.

समग्र शिक्षा अभियानाची व्याप्ती

या अभियानाची व्याप्ती पूर्व-प्राथमिक स्तरापासून इयत्ता 12 वीपर्यंत आहे.

यामध्ये पुढील स्तरांचा समावेश होतो:

यामुळे विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणाचा संपूर्ण प्रवास एका एकात्मिक चौकटीत पाहिला जातो.

समग्र शिक्षा अभियानाचे प्रमुख घटक

1. शालेय शिक्षणाची गुणवत्ता

विद्यार्थ्यांना केवळ शाळेत प्रवेश मिळणे पुरेसे नसून त्यांना प्रभावी आणि गुणवत्तापूर्ण शिक्षण मिळावे यासाठी विविध उपक्रम राबवले जातात.

2. शिक्षक प्रशिक्षण

शिक्षकांची अध्यापन क्षमता वाढविण्यासाठी प्रशिक्षण, क्षमता विकास आणि व्यावसायिक विकास कार्यक्रम राबवले जातात.

3. डिजिटल शिक्षण

शिक्षणामध्ये ICT, डिजिटल साधने आणि तंत्रज्ञानाचा वापर वाढविण्यावर भर दिला जातो.

4. व्यावसायिक शिक्षण

विद्यार्थ्यांना शालेय स्तरापासून विविध कौशल्ये आणि रोजगाराभिमुख प्रशिक्षणाची ओळख करून देण्यावर भर आहे.

5. समावेशक शिक्षण

दिव्यांग विद्यार्थ्यांनाही समान शैक्षणिक संधी मिळावी यासाठी विशेष तरतुदी करण्यात आल्या आहेत.

6. मुलींचे शिक्षण

मुलींच्या शाळेतील सहभागासाठी आणि शिक्षणातील अडथळे कमी करण्यासाठी विविध उपक्रम राबवले जातात.

समग्र शिक्षा अभियानाचे विद्यार्थ्यांना फायदे

समग्र शिक्षा अभियानामुळे विद्यार्थ्यांना विविध प्रकारच्या सुविधा आणि संधी मिळू शकतात.

प्रमुख फायदे

• गुणवत्तापूर्ण शिक्षण
• शाळेतील पायाभूत सुविधांमध्ये सुधारणा
• डिजिटल शिक्षणाची सुविधा
• शिक्षकांचे प्रशिक्षण
• क्रीडा आणि शारीरिक शिक्षण
• व्यावसायिक शिक्षण
• मुलींसाठी विशेष सुविधा
• दिव्यांग विद्यार्थ्यांसाठी समावेशक शिक्षण
• शैक्षणिक साहित्य आणि विविध सहाय्य
• विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासावर भर

समग्र शिक्षा अभियानात मुलींसाठी विशेष तरतुदी

समग्र शिक्षा अभियान मुलींच्या शिक्षणाला विशेष महत्त्व देते.

मुलींची शाळेतील उपस्थिती वाढवणे, शाळा सोडण्याचे प्रमाण कमी करणे आणि सुरक्षित व अनुकूल शैक्षणिक वातावरण उपलब्ध करून देणे यासाठी विविध उपक्रम राबवले जातात.

विशेषतः माध्यमिक स्तरावरील मुलींच्या शिक्षणाला प्रोत्साहन देण्यासाठी Kasturba Gandhi Balika Vidyalaya (KGBV) सारख्या उपक्रमांना अभियानाच्या चौकटीत महत्त्व दिले जाते.

दिव्यांग विद्यार्थ्यांसाठी समावेशक शिक्षण

समग्र शिक्षा अभियानात Children with Special Needs (CWSN) विद्यार्थ्यांसाठी समावेशक शिक्षणावर भर दिला जातो.

यामध्ये आवश्यकतेनुसार:

• सहाय्यक उपकरणे
• शैक्षणिक सहाय्य
• विशेष शिक्षक
• अडथळामुक्त शाळा
• आवश्यक शैक्षणिक साधने

यांसारख्या सुविधांना प्रोत्साहन दिले जाते.

यामुळे दिव्यांग विद्यार्थ्यांना इतर विद्यार्थ्यांसोबत शिक्षण घेण्याची अधिक चांगली संधी मिळते.

समग्र शिक्षा अभियान आणि डिजिटल शिक्षण

आजच्या डिजिटल युगात समग्र शिक्षा अभियान शिक्षणामध्ये तंत्रज्ञानाचा वापर वाढविण्यावर भर देते.

शाळांमध्ये ICT सुविधा, डिजिटल साधने, स्मार्ट क्लासरूम आणि ऑनलाइन/डिजिटल शैक्षणिक सामग्रीचा वापर वाढविण्यासाठी विविध उपक्रमांना पाठबळ दिले जाते.

यामुळे विद्यार्थ्यांना पारंपरिक शिक्षणासोबत डिजिटल माध्यमातूनही शिकण्याची संधी मिळते.

व्यावसायिक शिक्षणाला प्रोत्साहन

समग्र शिक्षा अभियान अंतर्गत विद्यार्थ्यांना रोजगाराभिमुख कौशल्यांची ओळख करून देण्यावरही भर दिला जातो.

माध्यमिक आणि उच्च माध्यमिक स्तरावर विद्यार्थ्यांना त्यांच्या आवडीनुसार विविध व्यावसायिक विषय व कौशल्यांचे प्रशिक्षण देण्याचा प्रयत्न केला जातो.

यामुळे विद्यार्थ्यांना भविष्यातील उच्च शिक्षण आणि रोजगाराच्या संधींसाठी तयार होण्यास मदत होते.

समग्र शिक्षा अभियानाचा कालावधी

समग्र शिक्षा अभियानाची सुधारित योजना 2021-22 ते 2025-26 या कालावधीसाठी मंजूर करण्यात आली होती.

या सुधारित स्वरूपात राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 मधील शिफारशींच्या अनुषंगाने शालेय शिक्षणाच्या गुणवत्तेवर आणि विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासावर अधिक भर देण्यात आला.

समग्र शिक्षा अभियानासाठी निधी

समग्र शिक्षा ही केंद्र आणि राज्य सरकारच्या सहभागातून राबवली जाणारी Centrally Sponsored Scheme आहे.

केंद्र आणि राज्य/केंद्रशासित प्रदेश यांच्यातील निधीवाटपाचे प्रमाण संबंधित नियमांनुसार ठरवले जाते. केंद्र सरकारकडून राज्यांना आणि केंद्रशासित प्रदेशांना योजनेच्या अंमलबजावणीसाठी आर्थिक मदत दिली जाते.

समग्र शिक्षा अभियानासाठी स्वतंत्र अर्ज करावा लागतो का?

सामान्यतः समग्र शिक्षा अभियानाचा लाभ घेण्यासाठी विद्यार्थ्याला स्वतंत्रपणे ऑनलाइन अर्ज करण्याची आवश्यकता नसते.

ही योजना शाळा आणि शिक्षण विभागामार्फत विविध शैक्षणिक सुविधा व कार्यक्रमांच्या स्वरूपात राबवली जाते.

मात्र एखाद्या विशिष्ट सुविधा, शिष्यवृत्ती, प्रशिक्षण किंवा राज्यस्तरीय उपक्रमासाठी स्वतंत्र अर्ज प्रक्रिया लागू शकते.

समग्र शिक्षा अभियानाची अंमलबजावणी कशी होते?

समग्र शिक्षा अभियानाची अंमलबजावणी केंद्र, राज्य आणि जिल्हा स्तरावरील शिक्षण यंत्रणांच्या माध्यमातून केली जाते.

प्रमुख स्तर

केंद्र सरकार → राज्य शिक्षण विभाग → जिल्हा शिक्षण यंत्रणा → शाळा → विद्यार्थी

या माध्यमातून शाळांना आवश्यक निधी, प्रशिक्षण, शैक्षणिक साहित्य आणि पायाभूत सुविधांसाठी सहाय्य दिले जाते.

समग्र शिक्षा अभियान – महत्त्वाची माहिती

समग्र शिक्षा अभियान – 20 FAQ

1. समग्र शिक्षा अभियान म्हणजे काय?

पूर्व-प्राथमिक ते इयत्ता 12 वीपर्यंतच्या शालेय शिक्षणाचा सर्वांगीण विकास करण्यासाठी राबविण्यात येणारा केंद्र पुरस्कृत कार्यक्रम म्हणजे समग्र शिक्षा अभियान.

2. समग्र शिक्षा अभियान कधी सुरू झाले?

2018-19 मध्ये समग्र शिक्षा अभियान सुरू करण्यात आले.

3. समग्र शिक्षा अभियान कोणत्या मंत्रालयामार्फत राबवले जाते?

हे अभियान केंद्रीय शिक्षण मंत्रालयाच्या माध्यमातून राबवले जाते.

4. समग्र शिक्षा अभियानाचा लाभ कोणाला मिळतो?

या अभियानाचा लाभ शालेय विद्यार्थी, शिक्षक आणि शाळांना विविध शैक्षणिक सुविधा व कार्यक्रमांच्या माध्यमातून मिळतो.

5. समग्र शिक्षा अभियानाची व्याप्ती किती आहे?

पूर्व-प्राथमिक स्तरापासून इयत्ता 12 वीपर्यंत या अभियानाची व्याप्ती आहे.

6. समग्र शिक्षा अभियानाअंतर्गत डिजिटल शिक्षणाला प्रोत्साहन दिले जाते का?

होय. ICT आणि डिजिटल शिक्षण सुविधांना या अभियानात महत्त्व दिले जाते.

7. शिक्षकांना समग्र शिक्षा अभियानाचा लाभ मिळतो का?

होय. शिक्षक प्रशिक्षण आणि क्षमता विकासासाठी विविध उपक्रम राबवले जातात.

8. मुलींसाठी समग्र शिक्षा अभियानात सुविधा आहेत का?

होय. मुलींचे शिक्षण, उपस्थिती आणि शाळेत टिकून राहण्यास प्रोत्साहन देण्यासाठी विशेष उपक्रम आहेत.

9. दिव्यांग विद्यार्थ्यांसाठी योजना आहे का?

होय. दिव्यांग विद्यार्थ्यांसाठी समावेशक शिक्षण हा समग्र शिक्षेचा महत्त्वाचा भाग आहे.

10. समग्र शिक्षा अभियानात व्यावसायिक शिक्षण आहे का?

होय. विद्यार्थ्यांना रोजगाराभिमुख कौशल्ये आणि व्यावसायिक शिक्षणाची संधी देण्यावर भर आहे.

11. समग्र शिक्षा अभियानापूर्वी कोणत्या योजना होत्या?

समग्र शिक्षा सुरू करताना सर्व शिक्षा अभियान (SSA), राष्ट्रीय माध्यमिक शिक्षा अभियान (RMSA) आणि Teacher Education या योजनांचे एकत्रीकरण करण्यात आले.

12. समग्र शिक्षा अभियानाचा मुख्य उद्देश काय आहे?

विद्यार्थ्यांना समान, गुणवत्तापूर्ण, सर्वसमावेशक आणि सर्वांगीण शिक्षण उपलब्ध करून देणे हा मुख्य उद्देश आहे.

13. समग्र शिक्षा अभियानासाठी विद्यार्थ्यांना स्वतंत्र अर्ज करावा लागतो का?

सामान्यतः नाही. ही योजना शाळा आणि शिक्षण विभागाच्या माध्यमातून राबवली जाते.

14. समग्र शिक्षा अभियानात शाळांना मदत मिळते का?

होय. शाळांच्या पायाभूत सुविधा, शैक्षणिक साधने, डिजिटल सुविधा आणि इतर गरजांसाठी सहाय्य दिले जाते.

15. समग्र शिक्षा अभियानात क्रीडेला महत्त्व आहे का?

होय. विद्यार्थ्यांच्या शारीरिक विकासासाठी क्रीडा आणि शारीरिक शिक्षणाला प्रोत्साहन दिले जाते.

16. समग्र शिक्षा अभियान राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरणाशी संबंधित आहे का?

होय. सुधारित समग्र शिक्षा अभियानाची रचना राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020च्या शिफारशींशी सुसंगत करण्यात आली आहे.

17. समग्र शिक्षा अभियानात पूर्व-प्राथमिक शिक्षणाचा समावेश आहे का?

होय. या अभियानाची व्याप्ती पूर्व-प्राथमिक ते इयत्ता 12 वी अशी आहे.

18. KGBVचा समग्र शिक्षेशी संबंध आहे का?

होय. मुलींच्या शिक्षणाला प्रोत्साहन देण्यासाठी Kasturba Gandhi Balika Vidyalaya सारख्या उपक्रमांना समग्र शिक्षेच्या चौकटीत महत्त्व आहे.

19. समग्र शिक्षा अभियान कोणत्या प्रकारची योजना आहे?

ही Centrally Sponsored Scheme म्हणजेच केंद्र पुरस्कृत योजना आहे.

20. समग्र शिक्षा अभियानाचा विद्यार्थ्यांना सर्वात मोठा फायदा कोणता?

विद्यार्थ्यांना शिक्षणासोबत डिजिटल शिक्षण, क्रीडा, कौशल्य विकास, समावेशक शिक्षण आणि विविध शैक्षणिक सुविधा उपलब्ध करून देणे हा त्याचा प्रमुख फायदा आहे.

महत्त्वाच्या डेली अपडेट साठी Important Links

RELATED