जलयुक्त शिवार अभियान हे महाराष्ट्र शासनाचे महत्त्वाचे जलसंधारण अभियान आहे. पावसाचे पाणी गावाच्या शिवारातच अडवणे, भूजल पातळी वाढवणे, सिंचनाची क्षमता वाढवणे आणि पाणीटंचाईवर कायमस्वरूपी उपाय करणे हा या अभियानाचा मुख्य उद्देश आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या मृद व जलसंधारण विभागानुसार, जलयुक्त शिवार अभियान 2.0 हे 3 जानेवारी 2023 च्या शासन निर्णयानुसार राबविण्यात येत आहे.

मूळ जलयुक्त शिवार अभियान 2015 ते 2019 या कालावधीत राबविण्यात आले. दरवर्षी 5,000 गावे याप्रमाणे पाच वर्षांत 25,000 गावे टंचाईमुक्त/जलपरिपूर्ण करण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले होते. अधिकृत माहितीनुसार पहिल्या टप्प्यात 20,544 गावे 100% जलपरिपूर्ण झाली आणि मोठ्या प्रमाणात जलसाठा निर्माण झाला.

सध्या जलयुक्त शिवार अभियान 2.0 मध्ये मृद व जलसंधारणाची कामे, पाणलोट विकास, जलसाक्षरता, लोकसहभाग आणि उपलब्ध भूजलाचा शाश्वत वापर यावर भर दिला जात आहे.

जलयुक्त शिवार अभियान – थोडक्यात माहिती

जलयुक्त शिवार अभियान म्हणजे पावसाचे पाणी शक्य तितक्या मोठ्या प्रमाणात गावाच्या शिवारातच अडवून त्याचा उपयोग शेती आणि पिण्याच्या पाण्यासाठी करण्याचे एकात्मिक जलसंधारण अभियान.

या अभियानामध्ये केवळ एकाच प्रकारचे काम केले जात नाही. त्याऐवजी गावाच्या भौगोलिक परिस्थितीनुसार विविध मृद व जलसंधारणाची कामे केली जातात.

यामुळे पावसाचे पाणी वाहून जाण्याचे प्रमाण कमी होते आणि जमिनीमध्ये पाणी मुरण्यास मदत होते.

जलयुक्त शिवार अभियानाचा मुख्य उद्देश

जलयुक्त शिवार अभियान राबविण्यामागे खालील प्रमुख उद्दिष्टे आहेत:

• पावसाचे जास्तीत जास्त पाणी गावाच्या शिवारात अडवणे.
• पाण्याची उपलब्धता वाढवणे.
• भूजल पातळीमध्ये वाढ करणे.
• शेतीसाठी संरक्षित सिंचन उपलब्ध करून देणे.
• पाण्याच्या कार्यक्षम वापराला प्रोत्साहन देणे.
• विकेंद्रित पाणीसाठे निर्माण करणे.
• पाणीटंचाईवर दीर्घकालीन उपाय करणे.
• जलसाक्षरता वाढवणे.
• लोकसहभागातून जलसंधारणाची कामे करणे.
• पाणलोट क्षेत्राचा शाश्वत विकास करणे.

महाराष्ट्र शासनाच्या अधिकृत माहितीत पावसाचे पाणी अडवणे, भूजल पातळी वाढवणे, सिंचन क्षेत्र वाढवणे आणि विकेंद्रित पाणीसाठे निर्माण करणे ही अभियानाची महत्त्वाची उद्दिष्टे नमूद आहेत.

जलयुक्त शिवार अभियान 2.0

जलयुक्त शिवार अभियान 2.0 हे 3 जानेवारी 2023 च्या शासन निर्णयानुसार सुरू करण्यात आले.

या दुसऱ्या टप्प्यामध्ये प्रामुख्याने:

• पूर्वी जलयुक्त शिवार अभियान न झालेल्या पात्र गावांमध्ये मृद व जलसंधारणाची कामे.
• पूर्वी कामे झालेल्या गावांमध्ये पाण्याची गरज असलेल्या ठिकाणी अतिरिक्त पाणलोट विकास.
• उपलब्ध पाण्याचा कार्यक्षम वापर.
• जलसाक्षरता.
• लोकसहभाग.
• भूजल पुनर्भरण.
• पाणलोट क्षेत्राचा शाश्वत विकास.

यावर भर दिला जात आहे.

2022 मध्ये मंत्रिमंडळाने सुमारे 5,000 गावांमध्ये जलयुक्त शिवार अभियान 2.0 राबविण्याचा निर्णय घेतल्याची नोंद शासनाच्या कागदपत्रात आहे.

जलयुक्त शिवार अभियानांतर्गत कोणती कामे केली जातात?

जलयुक्त शिवार अभियान अंतर्गत गावाच्या गरजेनुसार विविध जलसंधारणाची कामे केली जाऊ शकतात.

प्रमुख कामे

1. नाला खोलीकरण
2. नाला रुंदीकरण
3. सिमेंट नाला बांध
4. मातीचे बंधारे
5. गाळ काढणे
6. पाझर तलावांची कामे
7. जलसाठे निर्माण करणे
8. जलसंधारणाची कामे
9. भूजल पुनर्भरणाची कामे
10. पाणलोट विकासाची कामे
11. रिचार्ज शाफ्ट
12. रिचार्ज ट्रेंच

उदाहरणार्थ, वर्धा जिल्ह्यात जलयुक्त शिवार अभियान 2.0 अंतर्गत भूजल पुनर्भरणासाठी रिचार्ज शाफ्ट आणि रिचार्ज ट्रेंचसारख्या उपाययोजना घेतल्या जात असल्याची अधिकृत माहिती आहे.

जलयुक्त शिवार अभियानाचे फायदे

जलयुक्त शिवार अभियान ग्रामीण भागातील जलसुरक्षेसाठी महत्त्वाचे आहे.

1. भूजल पातळी वाढण्यास मदत

पावसाचे पाणी जमिनीत मुरल्यामुळे भूजल पुनर्भरणास मदत होते.

2. शेतीसाठी पाणी उपलब्ध

पाणीसाठा वाढल्यामुळे शेतीसाठी संरक्षित सिंचनाची सुविधा निर्माण होऊ शकते.

3. पाणीटंचाई कमी

गावामध्ये उपलब्ध पाण्याचे प्रमाण वाढल्यामुळे पाणीटंचाईची तीव्रता कमी करण्यास मदत होते.

4. पावसाच्या पाण्याचा योग्य वापर

पावसाचे पाणी वाहून जाण्याऐवजी ते शिवारात अडवले जाते.

5. शेती उत्पादनाला फायदा

सिंचनासाठी पाणी उपलब्ध झाल्यास पिकांचे उत्पादन वाढण्यास मदत होऊ शकते.

6. दुष्काळाचा परिणाम कमी

पाणीसाठा निर्माण झाल्यामुळे कमी पावसाच्या काळातही काही प्रमाणात संरक्षण मिळू शकते.

7. जलसाक्षरता वाढते

गावातील नागरिकांना पाण्याचे नियोजन आणि कार्यक्षम वापराबाबत जागरूक केले जाते.

जलयुक्त शिवार अभियानाचा शेतकऱ्यांना फायदा

शेतकऱ्यांसाठी जलयुक्त शिवार अभियान विशेष महत्त्वाचे आहे.

पाण्याची उपलब्धता वाढल्यास:

• शेतीला वेळेवर पाणी देता येते.
• पिकांचे नुकसान कमी होऊ शकते.
• सिंचन क्षेत्र वाढू शकते.
• पिकांची उत्पादकता सुधारू शकते.
• भूजलावर आधारित विहिरींना फायदा होऊ शकतो.
• पावसाच्या पाण्याचा अधिक चांगला वापर करता येतो.

जलयुक्त शिवार अभियान – पहिल्या टप्प्याची कामगिरी

जलयुक्त शिवार अभियानाचा पहिला टप्पा 2015 ते 2019 या काळात राबविण्यात आला.

अधिकृत आकडेवारीनुसार:

• 22,593 गावांमध्ये 6,32,896 कामे पूर्ण झाली.
• 20,544 गावे 100% जलपरिपूर्ण झाली.
• सुमारे 27,08,297 TCM जलसाठा निर्माण झाला.
• सुमारे 39,04,394 हेक्टर सिंचन क्षमता निर्माण झाल्याचे शासनाच्या माहितीत नमूद आहे.

ही आकडेवारी जलसंधारणाच्या दृष्टीने अभियानाची व्याप्ती दर्शवते.

जलयुक्त शिवार अभियान 2.0 मध्ये लोकसहभाग

जलयुक्त शिवार अभियान 2.0 मध्ये लोकसहभागाला महत्त्व देण्यात आले आहे.

ग्रामपंचायत, स्थानिक नागरिक, स्वयंसेवी संस्था, सामाजिक संस्था आणि इतर संबंधित घटकांच्या सहभागातून जलसंधारणाची कामे करण्याचा प्रयत्न केला जातो.

विशेषतः नाला खोलीकरण आणि रुंदीकरणासारख्या कामांमध्ये लोकसहभागातून यंत्रसामग्री उपलब्ध करून देण्याबाबत शासनाने मार्गदर्शक निर्णय घेतले आहेत.

जलयुक्त शिवार अभियान – गावांची निवड कशी होते?

जलयुक्त शिवार अभियान 2.0 मध्ये गावांची निवड संबंधित शासन निर्णयातील निकषांनुसार केली जाते.

सामान्यतः खालील बाबी विचारात घेतल्या जाऊ शकतात:

• पाण्याची उपलब्धता.
• पाणीटंचाईची परिस्थिती.
• गावाची भौगोलिक रचना.
• पाणलोट क्षेत्राची गरज.
• यापूर्वी झालेली जलसंधारणाची कामे.
• उपलब्ध जलस्रोत.
• पाण्याची गरज.
• अपधावाचे प्रमाण.
• गावाचा जलआराखडा.

म्हणून प्रत्येक व्यक्तीला थेट रोख अनुदान देणारी योजना म्हणून जलयुक्त शिवार अभियानाकडे पाहण्याऐवजी हे मुख्यतः गाव आणि पाणलोट क्षेत्राच्या विकासासाठी राबविले जाणारे अभियान आहे.

जलयुक्त शिवार अभियानासाठी अर्ज कसा करावा?

जलयुक्त शिवार अभियान हे वैयक्तिक लाभार्थ्याला थेट पैसे देणाऱ्या सामान्य योजनांपेक्षा वेगळे आहे.

अभियानातील कामे गावाच्या गरजेनुसार आणि संबंधित विभागाच्या नियोजनातून केली जातात.

सामान्य प्रक्रिया

Step 1: गावातील पाणीटंचाई व जलसंधारणाची गरज निश्चित केली जाते.

2: संबंधित गाव पात्र असल्यास आवश्यक जलसंधारण कामांचे नियोजन केले जाते.

3: गावाचा जलआराखडा/पाणलोट विकास आराखडा तयार केला जातो.

4: संबंधित विभागाकडून कामांना प्रशासकीय व तांत्रिक प्रक्रिया पूर्ण केली जाते.

5: उपलब्ध निधी व लोकसहभागाच्या माध्यमातून कामे हाती घेतली जातात.

6: कामांची अंमलबजावणी आणि देखरेख केली जाते.

7: काम पूर्ण झाल्यानंतर त्याची नोंद व मूल्यांकन केले जाते.

नागरिकांनी काय करावे?

तुमच्या गावामध्ये पाण्याची समस्या असल्यास ग्रामपंचायत किंवा संबंधित स्थानिक यंत्रणेकडे जलसंधारणाच्या कामाची मागणी करता येते.

उदा.:

• नाला खोलीकरणाची गरज.
• नाला रुंदीकरणाची गरज.
• बंधारा दुरुस्ती.
• पाझर तलाव दुरुस्ती.
• गाळ काढण्याची गरज.
• भूजल पुनर्भरणाची गरज.
• पाणलोट विकासाची गरज.

अशा कामांसाठी ग्रामपातळीवर संबंधित विभागाशी संपर्क साधणे उपयुक्त ठरते.

जलयुक्त शिवार अभियानासाठी आवश्यक कागदपत्रे

हे अभियान प्रामुख्याने गाव/पाणलोट क्षेत्राच्या कामांवर आधारित असल्यामुळे प्रत्येक नागरिकासाठी स्वतंत्र कागदपत्रांची एकच निश्चित यादी नसते.

मात्र एखाद्या विशिष्ट कामासाठी अर्ज किंवा मागणी करताना आवश्यकतेनुसार:

• आधार कार्ड
• 7/12 उतारा
• 8-अ उतारा
• जमीन मालकीचा पुरावा
• गट क्रमांक
• मोबाईल नंबर
• ग्रामपंचायत संबंधित कागदपत्रे
• कामाच्या ठिकाणाची माहिती

यांसारखी कागदपत्रे मागितली जाऊ शकतात.

अंतिम कागदपत्रांची यादी संबंधित काम आणि विभागानुसार बदलू शकते.

जलयुक्त शिवार अभियान आणि शेततळे योजना

– महत्त्वाच्या सूचना

• हे केवळ वैयक्तिक अनुदानाचे अभियान नाही.
• गावाच्या पाणीटंचाईनुसार कामांचे नियोजन केले जाते.
• जलयुक्त शिवार अभियान 2.0 सध्या संबंधित शासन निर्णयानुसार राबविले जात आहे.
• गावातील नागरिकांनी ग्रामपंचायत व संबंधित विभागाशी संपर्क ठेवावा.
• जलसंधारणाची कामे करताना स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती महत्त्वाची असते.
• कामांची माहिती अधिकृत शासन पोर्टलवर तपासावी.
• अनधिकृत व्यक्तींना पैसे देऊ नयेत.
• योजना/कामांसाठी लागू असलेले नवीन शासन निर्णय तपासणे आवश्यक आहे.

जलयुक्त शिवार अभियान – 20 FAQ

1. जलयुक्त शिवार अभियान काय आहे?

जलयुक्त शिवार अभियान हे महाराष्ट्रातील पाणीटंचाई कमी करण्यासाठी पावसाचे पाणी अडवणे, जिरवणे आणि जलसाठा निर्माण करण्यावर आधारित जलसंधारण अभियान आहे.

2. जलयुक्त शिवार अभियान कधी सुरू झाले?

पहिला टप्पा 2015 पासून सुरू झाला आणि 2015 ते 2019 या कालावधीत राबविण्यात आला.

3. जलयुक्त शिवार अभियान 2.0 कधी सुरू झाले?

जलयुक्त शिवार अभियान 2.0 हे 3 जानेवारी 2023 च्या शासन निर्णयानुसार सुरू करण्यात आले.

4. जलयुक्त शिवार अभियानाचा मुख्य उद्देश काय आहे?

पावसाचे पाणी शिवारात अडवणे, भूजल पातळी वाढवणे आणि शेतीसाठी संरक्षित सिंचन उपलब्ध करून देणे हा मुख्य उद्देश आहे.

5. जलयुक्त शिवार अभियानात शेतकऱ्यांना पैसे मिळतात का?

हे मुख्यतः गाव आणि पाणलोट क्षेत्रातील जलसंधारणाची कामे राबविणारे अभियान आहे. त्यामुळे प्रत्येक शेतकऱ्याला थेट रोख अनुदान मिळते असे नाही.

6. जलयुक्त शिवार अभियानात कोणती कामे केली जातात?

नाला खोलीकरण, नाला रुंदीकरण, बंधारे, पाझर तलाव, भूजल पुनर्भरण आणि इतर मृद व जलसंधारणाची कामे केली जाऊ शकतात.

7. जलयुक्त शिवार अभियानामुळे भूजल पातळी वाढते का?

पावसाचे पाणी जमिनीत मुरवण्याच्या उपाययोजनांमुळे भूजल पुनर्भरणास मदत होऊ शकते.

8. या अभियानाचा शेतकऱ्यांना काय फायदा होतो?

पाण्याची उपलब्धता वाढल्यामुळे संरक्षित सिंचन आणि शेती उत्पादनाला मदत होऊ शकते.

9. जलयुक्त शिवार अभियान 2.0 मध्ये किती गावांचा समावेश आहे?

2022 मधील मंत्रिमंडळाच्या निर्णयानुसार सुमारे 5,000 गावांमध्ये अभियान 2.0 राबविण्याचा निर्णय घेण्यात आला होता.

10. जलयुक्त शिवार अभियान कोणत्या विभागामार्फत राबविले जाते?

मृद व जलसंधारण विभाग, महाराष्ट्र शासन हा प्रमुख संबंधित विभाग आहे. इतर संबंधित विभाग आणि स्थानिक यंत्रणांचाही सहभाग असू शकतो.

11. जलयुक्त शिवार अभियानासाठी ऑनलाइन अर्ज करता येतो का?

अभियानातील कामे गाव व पाणलोट क्षेत्राच्या नियोजनातून केली जात असल्यामुळे सामान्य वैयक्तिक लाभार्थ्यासाठी एकच स्वतंत्र अर्ज प्रक्रिया नाही. संबंधित स्थानिक यंत्रणेकडे कामाची मागणी करता येते.

12. ग्रामपंचायत जलयुक्त शिवार अभियानासाठी काम सुचवू शकते का?

होय. गावातील पाण्याची गरज आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार संबंधित यंत्रणेमार्फत जलसंधारणाच्या कामांचे नियोजन केले जाऊ शकते.

13. जलयुक्त शिवार अभियानात लोकसहभाग असतो का?

होय. जलयुक्त शिवार अभियान 2.0 मध्ये लोकसहभागातून मृद व जलसंधारणाची कामे करण्यावर भर देण्यात आला आहे.

14. जलयुक्त शिवार अभियानात शेततळे बांधले जाते का?

जलयुक्त शिवारच्या विविध टप्प्यांमध्ये जलसंधारणाच्या विविध कामांचा समावेश राहिला आहे. मात्र वैयक्तिक शेततळ्यासाठी स्वतंत्र मागेल त्याला शेततळे घटक उपलब्ध आहे.

15. जलयुक्त शिवार अभियानामुळे दुष्काळ कमी होतो का?

जलसाठा आणि भूजल पुनर्भरण वाढल्यामुळे दुष्काळाच्या परिणामांना सामोरे जाण्यास मदत होऊ शकते; मात्र हे दुष्काळ संपविण्याचे एकमेव साधन नाही.

16. जलयुक्त शिवार अभियानात नाला खोलीकरण केले जाते का?

होय. नाला खोलीकरण आणि रुंदीकरणासारखी कामे जलसंधारणासाठी केली जाऊ शकतात.

17. भूजल पुनर्भरणासाठी कोणती कामे केली जातात?

रिचार्ज शाफ्ट, रिचार्ज ट्रेंच आणि इतर भूजल पुनर्भरणाच्या उपाययोजना केल्या जाऊ शकतात.

18. जलयुक्त शिवार अभियानाचा पहिला टप्पा किती गावांमध्ये राबविण्यात आला?

2015-19 दरम्यान 22,593 गावांमध्ये 6,32,896 कामे पूर्ण झाल्याचे महाराष्ट्र शासनाच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.

19. जलयुक्त शिवार अभियानाची अधिकृत माहिती कुठे मिळेल?

महाराष्ट्र शासनाच्या मृद व जलसंधारण विभागाच्या अधिकृत वेबसाइटवर अभियानाची माहिती, शासन निर्णय आणि संबंधित कागदपत्रे उपलब्ध आहेत.

20. जलयुक्त शिवार अभियान 2.0 सध्या सुरू आहे का?

होय. महाराष्ट्र शासनाच्या अधिकृत माहितीनुसार जलयुक्त शिवार अभियान 2.0 3 जानेवारी 2023 च्या शासन निर्णयानुसार राबविले जात आहे आणि त्यासंदर्भातील अद्ययावत कागदपत्रे विभागाच्या वेबसाइटवर उपलब्ध आहेत.

महत्त्वाच्या डेली अपडेट साठी Important Links

RELATED