जनऔषधी योजना म्हणजेच प्रधानमंत्री भारतीय जनऔषधी परियोजना (PMBJP) ही केंद्र सरकारची महत्त्वाची आरोग्यविषयक योजना आहे. या योजनेचा मुख्य उद्देश सर्वसामान्य नागरिकांना गुणवत्तापूर्ण जेनेरिक औषधे परवडणाऱ्या किमतीत उपलब्ध करून देणे हा आहे. जनऔषधी केंद्रांमधून विविध प्रकारची औषधे, सर्जिकल वस्तू आणि वैद्यकीय साहित्य उपलब्ध करून दिले जाते.

सुरुवातीला नोव्हेंबर 2008 मध्ये सुरू करण्यात आली. सप्टेंबर 2015 मध्ये तिचे पुनर्गठन करून प्रधानमंत्री जनऔषधी योजना (PMJAY) असे नाव देण्यात आले आणि डिसेंबर 2016 मध्ये ती प्रधानमंत्री भारतीय जनऔषधी परियोजना (PMBJP) या नावाने ओळखली जाऊ लागली.

जनऔषधी योजना – थोडक्यात माहिती

औषध विभागाच्या 2025-26 वार्षिक अहवालानुसार 31 डिसेंबर 2025 पर्यंत देशभरात 17,990 जनऔषधी केंद्रे सुरू झाली होती. त्याच वेळी उत्पादनांच्या यादीत 2,110 प्रकारची औषधे आणि 315 सर्जिकल, वैद्यकीय उपभोग्य वस्तू व उपकरणे समाविष्ट होती.

जनऔषधी योजना म्हणजे काय?

जनऔषधी योजना ही नागरिकांना महागड्या ब्रँडेड औषधांच्या तुलनेत परवडणाऱ्या दरात गुणवत्तापूर्ण जेनेरिक औषधे उपलब्ध करून देण्यासाठी केंद्र सरकारने सुरू केलेली योजना आहे.

या योजनेअंतर्गत जनऔषधी केंद्रे (Janaushadhi Kendras) सुरू करण्यात आली आहेत. या केंद्रांवर विविध उपचारांसाठी आवश्यक औषधे तसेच सर्जिकल आणि वैद्यकीय साहित्य उपलब्ध असते.

सरकारी माहितीनुसार जनऔषधी केंद्रांमध्ये उपलब्ध जेनेरिक औषधांची गुणवत्ता आणि औषधातील सक्रिय घटकांची क्षमता संबंधित ब्रँडेड औषधांशी तुलनात्मक असते.

जनऔषधी योजनेचा मुख्य उद्देश

जनऔषधी योजना पुढील प्रमुख उद्दिष्टांसाठी राबविण्यात येते:

• सर्वसामान्य नागरिकांना परवडणारी औषधे उपलब्ध करून देणे.
• औषधांवरील नागरिकांचा स्वतःचा खर्च कमी करणे.
• गुणवत्तापूर्ण जेनेरिक औषधांना प्रोत्साहन देणे.
• जेनेरिक औषधांबाबत जनजागृती करणे.
• गरीब आणि गरजू नागरिकांना परवडणाऱ्या आरोग्यसेवा मिळण्यास मदत करणे.
• सर्जिकल आणि वैद्यकीय साहित्य परवडणाऱ्या किमतीत उपलब्ध करणे.
• जनऔषधी केंद्रांच्या माध्यमातून रोजगार व स्वयंरोजगाराच्या संधी निर्माण करणे.

जेनेरिक औषध म्हणजे काय?

जेनेरिक औषध हे एखाद्या औषधाच्या ब्रँड नावाऐवजी त्याच्या मान्यताप्राप्त/औषधाच्या नावाने विकले जाणारे औषध असते.

उदाहरणार्थ, एखाद्या औषधाचा सक्रिय घटक समान असू शकतो; मात्र वेगवेगळ्या कंपन्या ते वेगवेगळ्या ब्रँड नावाने विकू शकतात.

जनऔषधी केंद्रांमध्ये अशा जेनेरिक औषधांना परवडणाऱ्या किमतीत उपलब्ध करून देण्यावर भर दिला जातो.

महत्त्वाची सूचना: डॉक्टरांनी लिहून दिलेल्या औषधाचा पर्याय स्वतःहून बदलू नये. औषध बदलण्यापूर्वी डॉक्टर किंवा फार्मासिस्टचा सल्ला घ्यावा.

जनऔषधी योजनेचे फायदे

1. स्वस्त औषधे

जनऔषधी केंद्रांमधून अनेक जेनेरिक औषधे परवडणाऱ्या किमतीत उपलब्ध होतात.

2. उपचाराचा खर्च कमी होण्यास मदत

दीर्घकाळ औषधे घेणाऱ्या रुग्णांसाठी औषधांच्या किमती कमी असणे आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचे ठरते.

3. गुणवत्तापूर्ण औषधांचा पुरवठा

PMBJP अंतर्गत गुणवत्तापूर्ण जेनेरिक औषधांच्या उपलब्धतेवर भर दिला जातो.

4. सर्जिकल वस्तू उपलब्ध

औषधांसोबत विविध सर्जिकल व वैद्यकीय उपभोग्य वस्तू देखील उपलब्ध करून दिल्या जातात.

5. देशभरात केंद्रांचा विस्तार

देशातील विविध राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये जनऔषधी केंद्रांचे जाळे विस्तारले आहे.

जनऔषधी केंद्रात कोणती उत्पादने मिळतात?

जनऔषधी केंद्रांमध्ये विविध उपचार पद्धतींशी संबंधित औषधे आणि वैद्यकीय साहित्य उपलब्ध असते.

यामध्ये उदाहरणार्थ:

• मधुमेहावरील औषधे
• हृदयविकाराशी संबंधित औषधे
• रक्तदाबावरील औषधे
• संसर्गजन्य आजारांवरील औषधे
• अॅलर्जीवरील औषधे
• पचनसंस्थेशी संबंधित औषधे
• कर्करोगाशी संबंधित काही औषधे
• जीवनसत्त्वे व इतर औषधे
• सर्जिकल वस्तू
• वैद्यकीय उपभोग्य वस्तू
• काही वैद्यकीय उपकरणे

अधिकृत 2025-26 वार्षिक अहवालानुसार 31 डिसेंबर 2025 रोजी PMBJPच्या उत्पादन बास्केटमध्ये 2,110 औषधे आणि 315 सर्जिकल/वैद्यकीय उत्पादने होती.

जनऔषधी योजना कोणासाठी आहे?

जनऔषधी योजना सर्वसामान्य नागरिकांसाठी आहे. जनऔषधी केंद्रातून उपलब्ध असलेले औषध डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार खरेदी करता येते.

यासाठी PM-KISAN किंवा इतर आर्थिक योजनांप्रमाणे स्वतंत्र लाभार्थी नोंदणी करणे आवश्यक नसते.

जनऔषधी योजनेत पात्रता काय आहे?

औषधे खरेदी करण्यासाठी विशिष्ट उत्पन्न मर्यादा किंवा वेगळी आर्थिक पात्रता आवश्यक नाही.

सर्वसाधारणपणे:

• कोणताही नागरिक जनऔषधी केंद्रातून उपलब्ध औषध खरेदी करू शकतो.
• संबंधित औषध डॉक्टरांनी लिहून दिलेले असणे आवश्यक असू शकते.
• औषधाची उपलब्धता केंद्रानुसार बदलू शकते.

म्हणून औषध घेण्यापूर्वी डॉक्टरांचा सल्ला घेणे महत्त्वाचे आहे.

जनऔषधी केंद्र कसे शोधावे?

PMBJPच्या अधिकृत वेबसाइटवर Locate Kendra सुविधा उपलब्ध आहे. राज्य, जिल्हा, पिनकोड किंवा केंद्र कोडच्या आधारे जनऔषधी केंद्र शोधता येते.

याशिवाय अधिकृत Jan Aushadhi Sugam Appच्या माध्यमातून जवळचे जनऔषधी केंद्र शोधण्याची सुविधा उपलब्ध आहे.

जनऔषधी केंद्रातून औषध कसे खरेदी करावे?

Step 1 – डॉक्टरांचा सल्ला घ्या

आजारानुसार डॉक्टरांकडून योग्य औषधाचे नाव आणि डोस जाणून घ्या.

Step 2 – जवळचे जनऔषधी केंद्र शोधा

अधिकृत PMBJP वेबसाइट किंवा Jan Aushadhi Sugam Appचा वापर करा.

Step 3 – प्रिस्क्रिप्शन घेऊन जा

डॉक्टरांनी लिहून दिलेले प्रिस्क्रिप्शन असल्यास ते फार्मासिस्टला दाखवा.

Step 4 – औषध उपलब्धता तपासा

फार्मासिस्टकडे संबंधित औषध उपलब्ध आहे का ते तपासा.

Step 5 – औषधाची माहिती तपासा

औषधाचे नाव, ताकद, मात्रा, उत्पादनाची तारीख आणि Expiry Date तपासा.

Step 6 – औषध वापरा

डॉक्टरांनी सांगितलेल्या डोस आणि वेळेनुसार औषध घ्या.

जनऔषधी योजना आणि PMBI

Pharmaceuticals & Medical Devices Bureau of India (PMBI) ही संस्था PMBJPच्या अंमलबजावणीमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावते.

PMBIच्या माध्यमातून जनऔषधी केंद्रांसाठी जेनेरिक औषधांच्या खरेदी, पुरवठा आणि विपणनाशी संबंधित कामकाजाचे समन्वयन केले जाते.

जनऔषधी केंद्र कोण सुरू करू शकते?

जनऔषधी योजना केवळ ग्राहकांसाठीच नाही तर पात्र व्यक्तींना जनऔषधी केंद्र सुरू करून व्यवसाय/स्वयंरोजगाराची संधी देखील उपलब्ध करून देते.

PMBJPमध्ये जनऔषधी केंद्रे सरकारी संस्थांसोबतच वैयक्तिक उद्योजकांच्या माध्यमातूनही चालवली जातात.

नवीन जनऔषधी केंद्र सुरू करण्यासाठी अधिकृत मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार अर्ज प्रक्रिया आणि पात्रता पूर्ण करावी लागते. औषध विभागाच्या वेबसाइटवर PMBJP अंतर्गत नवीन जनऔषधी केंद्रे उघडण्यासाठी Guidelines उपलब्ध आहेत.

जनऔषधी केंद्र सुरू करण्यासाठी कोणती माहिती महत्त्वाची आहे?

केंद्र सुरू करू इच्छिणाऱ्या व्यक्तीने अधिकृत PMBJP मार्गदर्शक तत्त्वे तपासणे आवश्यक आहे.

प्रक्रियेमध्ये साधारणपणे:

1. अधिकृत पोर्टलवर अर्ज करणे.
2. पात्रता तपासणी.
3. आवश्यक कागदपत्रे सादर करणे.
4. केंद्रासाठी योग्य जागा उपलब्ध करणे.
5. फार्मासिस्टशी संबंधित आवश्यक अटी पूर्ण करणे.
6. संबंधित मंजुरी व करार प्रक्रिया पूर्ण करणे.
7. केंद्र सुरू करणे.

टीप: अर्जाच्या अटी, आर्थिक प्रोत्साहन आणि पात्रता कालानुसार बदलू शकतात. त्यामुळे अर्ज करण्यापूर्वी अधिकृत PMBJP Guidelines तपासाव्यात.

जनऔषधी योजनेचे महत्त्व

भारतात अनेक नागरिकांना दीर्घकाळ औषधे घ्यावी लागतात. त्यामुळे औषधांचा खर्च हा कुटुंबाच्या अर्थसंकल्पावर परिणाम करणारा महत्त्वाचा घटक ठरू शकतो.

अशा परिस्थितीत जनऔषधी योजना परवडणाऱ्या किमतीत जेनेरिक औषधे उपलब्ध करून देण्याचा प्रयत्न करते. यामुळे विशेषतः नियमित औषधे घेणाऱ्या नागरिकांच्या आरोग्यावरील स्वतःच्या खर्चात बचत होण्यास मदत होऊ शकते.

जनऔषधी योजना – 20 FAQ

1. जनऔषधी योजना म्हणजे काय?

जनऔषधी योजना म्हणजे प्रधानमंत्री भारतीय जनऔषधी परियोजना (PMBJP). या योजनेत नागरिकांना गुणवत्तापूर्ण जेनेरिक औषधे परवडणाऱ्या किमतीत उपलब्ध करून दिली जातात.

2. जनऔषधी योजना कधी सुरू झाली?

मूळ Jan Aushadhi Scheme नोव्हेंबर 2008 मध्ये सुरू झाली. नंतर तिचे पुनर्गठन करून PMBJP हे नाव देण्यात आले.

3. PMBJPचे पूर्ण रूप काय आहे?

Pradhan Mantri Bhartiya Janaushadhi Pariyojana असे PMBJPचे पूर्ण रूप आहे.

4. जनऔषधी योजना कोणत्या मंत्रालयाशी संबंधित आहे?

ही योजना रसायन व खते मंत्रालयाच्या औषध विभागाशी संबंधित आहे.

5. जनऔषधी केंद्र म्हणजे काय?

PMBJP अंतर्गत नागरिकांना जेनेरिक औषधे आणि वैद्यकीय साहित्य उपलब्ध करून देणाऱ्या अधिकृत दुकानाला जनऔषधी केंद्र म्हणतात.

6. जनऔषधी केंद्रातील औषधे स्वस्त का असतात?

जनऔषधी केंद्रांमध्ये परवडणाऱ्या किमतीत जेनेरिक औषधे उपलब्ध करून देण्याचा उद्देश असल्यामुळे अनेक औषधे ब्रँडेड पर्यायांपेक्षा कमी किमतीत उपलब्ध होऊ शकतात.

7. जनऔषधी औषधे गुणवत्तापूर्ण असतात का?

PMBJPचे अधिकृत उद्दिष्ट गुणवत्तापूर्ण जेनेरिक औषधे उपलब्ध करून देणे आहे.

8. जनऔषधी योजनेचा लाभ कोण घेऊ शकतो?

सर्वसामान्य नागरिक जनऔषधी केंद्रातून उपलब्ध औषधे खरेदी करू शकतात.

9. जनऔषधी औषधे खरेदी करण्यासाठी ऑनलाइन अर्ज करावा लागतो का?

नाही. औषधे खरेदी करण्यासाठी स्वतंत्र लाभार्थी अर्ज करण्याची आवश्यकता नसते.

10. जनऔषधी केंद्र कुठे शोधता येते?

PMBJPच्या अधिकृत वेबसाइटवरील Locate Kendra सुविधेतून केंद्र शोधता येते.

11. Jan Aushadhi Sugam App काय आहे?

जवळचे जनऔषधी केंद्र शोधण्यासाठी आणि PMBJPशी संबंधित सुविधा वापरण्यासाठी अधिकृत Jan Aushadhi Sugam App उपलब्ध आहे.

12. जनऔषधी केंद्रात सर्जिकल वस्तू मिळतात का?

होय. PMBJPमध्ये औषधांसोबत सर्जिकल, वैद्यकीय उपभोग्य वस्तू आणि काही वैद्यकीय उपकरणांचा समावेश आहे.

13. जनऔषधी केंद्रातून डॉक्टरांच्या प्रिस्क्रिप्शनवर औषध घेता येते का?

होय. उपलब्ध औषध डॉक्टरांच्या उपचार सल्ल्यानुसार वापरणे योग्य आहे.

14. जनऔषधी केंद्रात सर्व औषधे मिळतात का?

सर्व औषधे प्रत्येक केंद्रावर उपलब्ध असतीलच असे नाही. उत्पादनाची उपलब्धता केंद्र आणि स्टॉकनुसार बदलू शकते.

15. जनऔषधी योजना गरीबांसाठीच आहे का?

नाही. परवडणाऱ्या किमतीत उपलब्ध औषधांचा लाभ सर्वसामान्य नागरिक घेऊ शकतात.

16. जनऔषधी केंद्र कोण सुरू करू शकते?

PMBJPच्या अधिकृत पात्रता आणि मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार पात्र व्यक्ती/संस्था जनऔषधी केंद्रासाठी अर्ज करू शकतात.

17. जनऔषधी केंद्रातून रोजगार मिळू शकतो का?

होय. जनऔषधी केंद्रांच्या माध्यमातून वैयक्तिक उद्योजकांना व्यवसाय आणि रोजगाराची संधी निर्माण करण्याचा योजनेचा एक उद्देश आहे.

18. 2025 मध्ये किती जनऔषधी केंद्रे होती?

औषध विभागाच्या 2025-26 वार्षिक अहवालानुसार 31 डिसेंबर 2025 रोजी 17,990 जनऔषधी केंद्रे देशभरात कार्यरत होती.

19. जनऔषधी योजनेत किती औषधे उपलब्ध आहेत?

31 डिसेंबर 2025 रोजीच्या अधिकृत अहवालानुसार PMBJPच्या उत्पादन बास्केटमध्ये 2,110 प्रकारची औषधे आणि 315 सर्जिकल/वैद्यकीय उत्पादने होती.

20. जनऔषधी योजनेची अधिकृत माहिती कुठे मिळेल?

PMBJPची अधिकृत माहिती Janaushadhi.gov.in आणि औषध विभागाच्या अधिकृत वेबसाइटवर उपलब्ध आहे.

महत्त्वाच्या डेली अपडेट साठी Important Links

REALATED