प्रधानमंत्री कृषी सिंचन योजना (PMKSY) ही भारत सरकारची शेतीसाठी सिंचन सुविधा आणि पाण्याचा कार्यक्षम वापर वाढविणारी महत्त्वाची योजना आहे. प्रधानमंत्री कृषी सिंचन योजना 2015-16 मध्ये सुरू करण्यात आली असून तिचे प्रमुख उद्दिष्ट शेतापर्यंत पाण्याची उपलब्धता वाढवणे, सिंचनाखालील क्षेत्र वाढवणे आणि उपलब्ध पाण्याचा कार्यक्षम वापर करणे हे आहे. या योजनेचा मूलमंत्र “हर खेत को पानी” असा आहे.

प्रधानमंत्री कृषी सिंचन योजना ही केवळ एका प्रकारचे अनुदान देणारी योजना नसून सिंचन प्रकल्प, जलस्रोत, जलसंधारण, कमांड एरिया विकास आणि पाण्याच्या कार्यक्षम व्यवस्थापनाशी संबंधित विविध घटकांचा समावेश असलेली छत्री योजना आहे. 2026 मध्ये PMKSY अंतर्गत सिंचन विस्तार आणि जलव्यवस्थापनासाठी महत्त्वाचे प्रकल्प सुरू आहेत. केंद्र सरकारच्या माहितीनुसार 2021-26 कालावधीसाठी PMKSYला ₹93,068.56 कोटींचा एकूण खर्च मंजूर करण्यात आला होता, तर केंद्रीय अर्थसंकल्प 2026-27 मध्ये PMKSYसाठी ₹6,587 कोटींची तरतूद करण्यात आली आहे.

प्रधानमंत्री कृषी सिंचन योजना म्हणजे काय?

प्रधानमंत्री कृषी सिंचन योजना म्हणजे देशातील शेतीला अधिक चांगल्या सिंचन सुविधा उपलब्ध करून देण्यासाठी केंद्र सरकारने सुरू केलेली व्यापक योजना आहे.

शेतकऱ्यांना शेतीसाठी वेळेवर आणि पुरेसे पाणी मिळावे, सिंचनाखालील क्षेत्र वाढावे आणि पाण्याची नासाडी कमी व्हावी, यासाठी या योजनेअंतर्गत विविध प्रकल्प राबवले जातात.

यामध्ये मोठे व मध्यम सिंचन प्रकल्प, लघु सिंचन, जलसाठ्यांची दुरुस्ती, कमांड एरिया विकास आणि जलसंधारण यांसारख्या बाबींवर भर दिला जातो.

प्रधानमंत्री कृषी सिंचन योजना – मुख्य माहिती

केंद्र सरकारच्या जून 2026 मधील माहितीनुसार PMKSY अंतर्गत 2016-17 पासून 27 दशलक्षांपेक्षा जास्त शेतकऱ्यांना लाभ झाला असून 24.61 दशलक्ष हेक्टरपेक्षा जास्त सिंचन क्षमता निर्माण किंवा पुनर्स्थापित करण्यात आली आहे.

प्रधानमंत्री कृषी सिंचन योजना कधी सुरू झाली?

प्रधानमंत्री कृषी सिंचन योजना 2015-16 मध्ये सुरू करण्यात आली.

योजनेचा मुख्य उद्देश शेतीपर्यंत पाण्याची उपलब्धता वाढवणे आणि सिंचन व्यवस्थेतील विविध घटकांना एकत्रितपणे विकसित करणे हा आहे.

या योजनेद्वारे जलस्रोत निर्मितीपासून शेतातील पाण्याच्या कार्यक्षम वापरापर्यंत संपूर्ण सिंचन व्यवस्थेला प्रोत्साहन देण्याचा प्रयत्न केला जातो.

योजनेचा मुख्य उद्देश

प्रधानमंत्री कृषी सिंचन योजना राबवण्यामागील प्रमुख उद्दिष्टे पुढीलप्रमाणे आहेत:

1. प्रत्येक शेतापर्यंत पाणी पोहोचवण्यास मदत करणे.
2. सिंचनाखालील शेतीचे क्षेत्र वाढवणे.
3. उपलब्ध जलस्रोतांचा कार्यक्षम वापर करणे.
4. पाण्याची नासाडी कमी करणे.
5. जलसंधारणाला प्रोत्साहन देणे.
6. शेतीची उत्पादकता वाढवण्यास मदत करणे.
7. पावसावर अवलंबून असलेल्या शेतीची जोखीम कमी करणे.
8. सिंचन पायाभूत सुविधा मजबूत करणे.
9. जलस्रोतांचे पुनरुज्जीवन करणे.
10. शाश्वत जलव्यवस्थापनाला प्रोत्साहन देणे.

प्रमुख घटक

प्रधानमंत्री कृषी सिंचन योजना ही अनेक घटकांची छत्री योजना आहे.

2026 मधील अधिकृत माहितीनुसार PMKSYच्या प्रमुख अंमलबजावणी घटकांमध्ये Accelerated Irrigation Benefits Programme (AIBP), Har Khet Ko Pani (HKKP) आणि Watershed Development Component (WDC) यांचा समावेश आहे.

1. Accelerated Irrigation Benefits Programme – AIBP

AIBP अंतर्गत सुरू असलेल्या मोठ्या आणि मध्यम सिंचन प्रकल्पांना गती देण्यावर भर दिला जातो.

यामुळे मोठ्या सिंचन प्रकल्पांचे काम पूर्ण करून अधिक क्षेत्र सिंचनाखाली आणण्यास मदत होते.

2026 च्या अधिकृत माहितीनुसार 2016-17 पासून AIBP अंतर्गत 30.66 लाख हेक्टर सिंचन क्षमता निर्माण झाली आहे.

2. Har Khet Ko Pani – HKKP

Har Khet Ko Pani म्हणजेच HKKPचा उद्देश शेतीसाठी पाण्याची उपलब्धता वाढवणे हा आहे.

यामध्ये:

• लघु सिंचन
• जलसाठ्यांची दुरुस्ती
• जलस्रोतांचे पुनरुज्जीवन
• कमांड एरिया विकास
• सिंचन वितरण व्यवस्था

यांसारख्या कामांचा समावेश आहे.

HKKP अंतर्गत Surface Minor Irrigation आणि Repair, Renovation & Restoration यांसारखे घटक राबवले जातात.

3. Watershed Development Component – WDC

पावसावर आधारित आणि कमी सिंचन असलेल्या भागांमध्ये जलसंधारण व जमिनीच्या उत्पादकतेसाठी Watershed Development महत्त्वाचे आहे.

यामध्ये:

• पावसाचे पाणी साठवणे
• मृदा व जलसंधारण
• नालाबांधणी
• भूजल पुनर्भरण
• पाणलोट क्षेत्र विकास
• खराब जमिनीची उत्पादकता वाढवणे

यांसारखे उपक्रम राबवले जातात.

2026 च्या अधिकृत माहितीनुसार WDCला 2016-17 पासून ₹12,432.09 कोटी केंद्रीय सहाय्य मिळाले असून 1.34 दशलक्ष शेतकऱ्यांना त्याचा लाभ झाला आहे.

प्रधानमंत्री कृषी सिंचन योजना – Per Drop More Crop

Per Drop More Crop (PDMC) हा सूक्ष्म सिंचनाला प्रोत्साहन देणारा महत्त्वाचा घटक आहे.

यामध्ये:

• ठिबक सिंचन
• तुषार सिंचन
• पाण्याचा कार्यक्षम वापर
• सूक्ष्म सिंचन तंत्रज्ञान

यांना प्रोत्साहन दिले जाते.

महत्त्वाचे म्हणजे PDMC पूर्वी PMKSYचा भाग होता; मात्र 2022-23 पासून PDMC हा प्रधानमंत्री राष्ट्रीय कृषी विकास योजना (PM-RKVY) अंतर्गत राबवला जात आहे.

2015-16 पासून PDMC अंतर्गत 114.60 लाख हेक्टर क्षेत्र सूक्ष्म सिंचनाखाली आणले गेले असल्याची जुलै 2026 मधील अधिकृत माहिती आहे.

प्रधानमंत्री कृषी सिंचन योजना – शेतकऱ्यांना फायदे

1. सिंचन सुविधा वाढण्यास मदत

शेतकऱ्यांच्या शेतीपर्यंत पाणी पोहोचवण्यासाठी विविध सिंचन प्रकल्प राबवले जातात.

2. सिंचनाखालील क्षेत्र वाढते

नवीन सिंचन क्षमता निर्माण झाल्यामुळे अधिक जमीन सिंचनाखाली आणता येते.

3. पाण्याचा कार्यक्षम वापर

ठिबक आणि तुषारसारख्या तंत्रज्ञानामुळे उपलब्ध पाण्याचा अधिक कार्यक्षम वापर करता येतो.

4. जलसंधारण

पावसाचे पाणी अडवणे आणि साठवणे यामुळे जलसुरक्षेला मदत होते.

5. कृषी उत्पादकता वाढण्यास मदत

पिकांना आवश्यक वेळी पाणी उपलब्ध झाल्यामुळे उत्पादन सुधारण्यास मदत होऊ शकते.

6. पावसावरील अवलंबित्व कमी

सिंचन सुविधा उपलब्ध झाल्यास शेतकऱ्यांचे केवळ पावसावर असलेले अवलंबित्व कमी होऊ शकते.

7. शाश्वत शेतीला प्रोत्साहन

पाण्याचा योग्य वापर आणि जलसंधारणामुळे शाश्वत कृषी विकासाला चालना मिळते.

प्रधानमंत्री कृषी सिंचन योजना – पात्रता

प्रधानमंत्री कृषी सिंचन योजना ही एक व्यापक पायाभूत सुविधा आणि जलव्यवस्थापन योजना असल्यामुळे सर्व घटकांसाठी समान पात्रता लागू होत नाही.

लाभाची पात्रता संबंधित घटक आणि राज्याच्या अंमलबजावणी प्रक्रियेनुसार ठरू शकते.

सामान्यतः संबंधित उपक्रमानुसार:

• शेतकरी
• शेतकरी गट
• कृषी क्षेत्राशी संबंधित संस्था
• जलसंधारणाशी संबंधित लाभार्थी
• राज्य सरकारमार्फत निवडलेले प्रकल्प

यांचा समावेश होऊ शकतो.

महत्त्वाचे: PMKSYमधील मोठे सिंचन प्रकल्प आणि थेट शेतकरी-केंद्रित सूक्ष्म सिंचन लाभ यांची अर्ज प्रक्रिया वेगवेगळी असू शकते.

प्रधानमंत्री कृषी सिंचन योजना – अनुदान

प्रधानमंत्री कृषी सिंचन योजना ही केवळ एक निश्चित रक्कम शेतकऱ्यांच्या खात्यात जमा करणारी योजना नाही.

योजनेअंतर्गत केंद्र सरकारकडून राज्यांना आणि संबंधित यंत्रणांना विविध सिंचन व जलव्यवस्थापन प्रकल्पांसाठी केंद्रीय सहाय्य दिले जाते.

केंद्र सरकारच्या जुलै 2026 च्या माहितीनुसार एप्रिल 2016 पासून PMKSYच्या AIBP, HKKP-SMI, HKKP-RRR आणि HKKP-CAD&WM घटकांसाठी अनुक्रमे ₹21,823.46 कोटी, ₹5,917.82 कोटी, ₹781.76 कोटी आणि ₹3,386.08 कोटी केंद्रीय सहाय्य देण्यात आले आहे.

त्यामुळे एखाद्या शेतकऱ्याला मिळणारे विशिष्ट अनुदान किंवा लाभ संबंधित घटकाच्या नियमांनुसार तपासणे आवश्यक आहे.

प्रधानमंत्री कृषी सिंचन योजना – अर्ज कसा करावा?

प्रधानमंत्री कृषी सिंचन योजना अंतर्गत अर्ज प्रक्रिया घटकानुसार बदलते.

Step 1 – संबंधित घटक निवडा

आपल्याला सिंचन, जलसंधारण किंवा सूक्ष्म सिंचन यापैकी कोणत्या सुविधेचा लाभ हवा आहे ते निश्चित करा.

Step 2 – राज्य कृषी/सिंचन विभागाची माहिती घ्या

महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांनी संबंधित कृषी विभाग, जलसंपदा विभाग किंवा अधिकृत सरकारी पोर्टलवर उपलब्ध योजना तपासावी.

Step 3 – पात्रता तपासा

आपल्या जमिनीची, पाण्याच्या स्रोताची आणि संबंधित प्रकल्पाची पात्रता तपासा.

Step 4 – कागदपत्रे तयार करा

आधार, जमीन कागदपत्रे, बँक खाते आणि आवश्यक इतर कागदपत्रे तयार ठेवा.

Step 5 – अर्ज करा

संबंधित घटकासाठी उपलब्ध ऑनलाइन किंवा ऑफलाइन अर्ज प्रक्रिया पूर्ण करा.

Step 6 – कागदपत्रांची पडताळणी

संबंधित विभागाकडून कागदपत्रांची आणि पात्रतेची तपासणी केली जाऊ शकते.

Step 7 – मंजुरी व लाभ

पात्रता पूर्ण झाल्यानंतर संबंधित प्रकल्प/सिंचन सुविधेचा लाभ लागू नियमांनुसार मिळतो.

प्रधानमंत्री कृषी सिंचन योजना – आवश्यक कागदपत्रे

घटकानुसार कागदपत्रे बदलू शकतात. सामान्यतः:

1. आधार कार्ड
2. 7/12 उतारा
3. 8-अ उतारा
4. जमीन मालकीचा पुरावा
5. बँक पासबुक
6. मोबाईल नंबर
7. रहिवासी पुरावा
8. पाण्याच्या स्रोताची माहिती
9. शेतीची माहिती
10. पीक माहिती
11. जात प्रमाणपत्र, लागू असल्यास
12. इतर संबंधित कागदपत्रे

टीप: संबंधित योजनेच्या अधिकृत अर्जामध्ये मागितलेली कागदपत्रेच अंतिम मानावीत.

प्रधानमंत्री कृषी सिंचन योजना – महाराष्ट्र

महाराष्ट्रासारख्या मोठ्या कृषी राज्यासाठी प्रधानमंत्री कृषी सिंचन योजना विशेष महत्त्वाची आहे.

राज्यातील विविध भागांमध्ये सिंचन प्रकल्प, जलसंधारण, पाणलोट विकास आणि जलव्यवस्थापनाशी संबंधित कामे राबवली जाऊ शकतात.

महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांनी PMKSYशी संबंधित लाभांसाठी:

• तालुका कृषी कार्यालय
• जिल्हा कृषी अधीक्षक कार्यालय
• जलसंपदा विभाग
• संबंधित जिल्हा प्रशासन
• अधिकृत सरकारी पोर्टल

यांच्याकडून अद्ययावत माहिती घ्यावी.

प्रधानमंत्री कृषी सिंचन योजना – 2026 मधील प्रगती

2026 मधील केंद्र सरकारच्या माहितीनुसार PMKSYने गेल्या दशकात भारतातील सिंचन आणि जलव्यवस्थापन क्षेत्रात महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे.

2016-17 पासून:

• 27 दशलक्षांपेक्षा जास्त शेतकऱ्यांना लाभ.
• 24.61 दशलक्ष हेक्टरपेक्षा जास्त सिंचन क्षमता निर्माण किंवा पुनर्स्थापित.
• ₹64,407 कोटींपेक्षा जास्त केंद्रीय सहाय्य.
• PDMC अंतर्गत 110.92 लाख हेक्टर क्षेत्र सूक्ष्म सिंचनाखाली आले असल्याची जून 2026 मधील आकडेवारी आहे.

जुलै 2026 मधील अधिकृत माहितीनुसार PMKSYच्या AIBP आणि HKKP घटकांतून एप्रिल 2016 पासून विविध प्रकारची सिंचन क्षमता निर्माण करण्यात आली आहे.

प्रधानमंत्री कृषी सिंचन योजना – 2026-27 बजेट

केंद्रीय अर्थसंकल्प 2026-27 मध्ये प्रधानमंत्री कृषी सिंचन योजनेसाठी ₹6,587 कोटी तरतूद करण्यात आली आहे.

या निधीचा उद्देश:

• सिंचनाचा विस्तार
• पाण्याचा कार्यक्षम वापर
• जलसंधारण
• शाश्वत जलव्यवस्थापन
• कृषी क्षेत्रातील जलसुरक्षा

यांना चालना देणे हा आहे.

प्रधानमंत्री कृषी सिंचन योजना – महत्त्वाच्या सूचना

• PMKSY ही एक व्यापक छत्री योजना आहे.
• प्रत्येक घटकासाठी पात्रता आणि अर्ज प्रक्रिया वेगळी असू शकते.
• PDMC आता PM-RKVY अंतर्गत राबवला जातो.
• अनुदानाची रक्कम घटकानुसार बदलते.
• अर्ज करण्यापूर्वी संबंधित विभागाची अधिकृत माहिती तपासा.
• अनधिकृत वेबसाइट किंवा एजंटला पैसे देऊ नका.
• जमीन आणि बँक खात्याची माहिती अचूक द्या.
• जलसंधारण आणि सूक्ष्म सिंचनाच्या स्थानिक योजनांची माहिती कृषी विभागाकडून घ्या.

प्रधानमंत्री कृषी सिंचन योजना – 20 FAQ

1. प्रधानमंत्री कृषी सिंचन योजना काय आहे?

शेतीसाठी सिंचन सुविधा वाढवणे, जलस्रोतांचा कार्यक्षम वापर करणे आणि जलसंधारणाला प्रोत्साहन देण्यासाठी केंद्र सरकारने सुरू केलेली छत्री योजना म्हणजे प्रधानमंत्री कृषी सिंचन योजना.

2. PMKSY चे पूर्ण नाव काय आहे?

PMKSYचे पूर्ण नाव Pradhan Mantri Krishi Sinchayee Yojana आहे.

3. प्रधानमंत्री कृषी सिंचन योजना कधी सुरू झाली?

ही योजना 2015-16 मध्ये सुरू करण्यात आली.

4. PMKSYचा मुख्य उद्देश काय आहे?

शेतीपर्यंत पाणी पोहोचवणे, सिंचनाखालील क्षेत्र वाढवणे आणि पाण्याचा कार्यक्षम वापर करणे हा मुख्य उद्देश आहे.

5. PMKSYचे घोषवाक्य काय आहे?

PMKSYचे प्रमुख घोषवाक्य “हर खेत को पानी” आहे.

6. PMKSYमध्ये कोणते प्रमुख घटक आहेत?

AIBP, Har Khet Ko Pani आणि Watershed Development हे प्रमुख घटक आहेत.

7. Per Drop More Crop म्हणजे काय?

पाण्याचा प्रत्येक थेंब अधिक कार्यक्षमपणे वापरण्यासाठी ठिबक आणि तुषार सिंचनासारख्या सूक्ष्म सिंचन पद्धतींना प्रोत्साहन देणारा कार्यक्रम म्हणजे Per Drop More Crop.

8. Per Drop More Crop अजून PMKSYचा भाग आहे का?

PDMC पूर्वी PMKSYचा भाग होता; मात्र 2022-23 पासून तो PM-RKVY अंतर्गत राबवला जात आहे.

9. PMKSYचा लाभ कोणाला मिळतो?

योजनेच्या घटकानुसार शेतकरी आणि सिंचन/जलसंधारणाशी संबंधित पात्र लाभार्थी तसेच राज्य सरकारमार्फत राबवलेले प्रकल्प यांचा समावेश होऊ शकतो.

10. PMKSY अंतर्गत किती अनुदान मिळते?

सर्व लाभार्थ्यांसाठी एकच निश्चित अनुदान नाही. लाभ आणि आर्थिक सहाय्य संबंधित घटकाच्या नियमांनुसार बदलते.

11. PMKSY अंतर्गत ठिबक सिंचनाचा लाभ मिळतो का?

ठिबक सिंचनाला PMKSYच्या PDMC घटकातून प्रोत्साहन दिले जात होते; सध्या PDMC हा PM-RKVY अंतर्गत राबवला जातो.

12. तुषार सिंचनासाठी मदत मिळते का?

सूक्ष्म सिंचनाच्या अंतर्गत तुषार सिंचनाला प्रोत्साहन दिले जाते. संबंधित राज्यातील चालू योजनेनुसार लाभाची रक्कम तपासावी.

13. PMKSY अंतर्गत जलसंधारण केले जाते का?

होय. Watershed Development आणि जलस्रोतांच्या विकासाशी संबंधित कामे PMKSYच्या महत्त्वाच्या भागांमध्ये आहेत.

14. PMKSY अंतर्गत सिंचन प्रकल्पांना मदत मिळते का?

होय. AIBPच्या माध्यमातून मोठ्या आणि मध्यम सिंचन प्रकल्पांना गती देण्यासाठी केंद्रीय सहाय्य दिले जाते.

15. PMKSYमध्ये Har Khet Ko Pani म्हणजे काय?

Har Khet Ko Paniचा उद्देश शेतीसाठी पाण्याची उपलब्धता वाढवणे आणि सिंचनाचा विस्तार करणे हा आहे.

16. महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांना PMKSYचा लाभ मिळतो का?

होय. महाराष्ट्रातील पात्र सिंचन, जलसंधारण आणि कृषी जलव्यवस्थापनाशी संबंधित प्रकल्प PMKSYच्या लागू घटकांनुसार राबवले जाऊ शकतात.

17. PMKSYसाठी ऑनलाइन अर्ज करता येतो का?

घटकानुसार अर्ज प्रक्रिया वेगळी असते. त्यामुळे संबंधित राज्याच्या अधिकृत कृषी किंवा सिंचन विभागाकडून सध्याची ऑनलाइन/ऑफलाइन प्रक्रिया तपासावी.

18. PMKSYमध्ये 2026-27 मध्ये किती निधी आहे?

केंद्रीय अर्थसंकल्प 2026-27 मध्ये PMKSYसाठी ₹6,587 कोटी तरतूद करण्यात आली आहे.

19. PMKSYचा आतापर्यंत किती शेतकऱ्यांना लाभ झाला?

जून 2026 च्या केंद्र सरकारच्या माहितीनुसार 2016-17 पासून PMKSYमुळे 27 दशलक्षांपेक्षा जास्त शेतकऱ्यांना लाभ झाला आहे.

20. प्रधानमंत्री कृषी सिंचन योजनेची अधिकृत माहिती कुठे मिळेल?

केंद्र सरकारचे जल शक्ती मंत्रालय, कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालय, राज्य कृषी विभाग आणि संबंधित अधिकृत सरकारी पोर्टलवर PMKSYची अद्ययावत माहिती मिळू शकते.

महत्त्वाच्या डेली अपडेट साठी Important Links

RELATED