राष्ट्रीय जल मिशन Full Information
राष्ट्रीय जल मिशन (National Water Mission) हे भारत सरकारच्या हवामान बदलासंबंधी राष्ट्रीय कृती आराखड्यातील (NAPCC) प्रमुख मिशनपैकी एक आहे. देशातील जलस्रोतांचे संवर्धन, पाण्याचा कार्यक्षम वापर आणि जलसुरक्षा मजबूत करणे हा राष्ट्रीय जल मिशनचा मुख्य उद्देश आहे.
अंतर्गत पाण्याचा अपव्यय कमी करणे, जलसंधारणाला प्रोत्साहन देणे, पाण्याची उपलब्धता वाढवणे आणि विविध क्षेत्रांमध्ये पाण्याचा अधिक कार्यक्षम वापर करण्यावर भर दिला जातो. त्यामुळे भारतातील वाढती पाण्याची गरज आणि हवामान बदलामुळे निर्माण होणाऱ्या जलसंकटाला सामोरे जाण्यासाठी हे मिशन महत्त्वाचे आहे.
थोडक्यात
| घटक | माहिती |
|---|---|
| योजनेचे नाव | राष्ट्रीय जल मिशन |
| English Name | National Water Mission |
| संक्षिप्त नाव | NWM |
| स्थापना | 2011 |
| संबंधित मंत्रालय | जल शक्ती मंत्रालय |
| प्रमुख उद्देश | जलसंवर्धन व पाण्याचा कार्यक्षम वापर |
| प्रमुख लक्ष्य | पाण्याचा अपव्यय कमी करणे |
| मुख्य क्षेत्र | जलसंधारण, जलव्यवस्थापन, जलकार्यक्षमता |
| Focus Keyphrase | राष्ट्रीय जल मिशन |
राष्ट्रीय जल मिशन म्हणजे काय?
राष्ट्रीय जल मिशन हे भारतातील जलस्रोतांचे शाश्वत व्यवस्थापन करण्यासाठी केंद्र सरकारने सुरू केलेले महत्त्वाचे राष्ट्रीय मिशन आहे.
देशातील लोकसंख्या, शेती, उद्योग आणि शहरीकरण वाढत असताना पाण्याची मागणी सातत्याने वाढत आहे. दुसरीकडे हवामान बदलामुळे पावसाचे स्वरूप बदलणे, दुष्काळ, पूर आणि भूजल पातळीतील घट यांसारखी आव्हाने निर्माण होत आहेत.
या पार्श्वभूमीवर राष्ट्रीय जल मिशन पाण्याचे संवर्धन, पुनर्वापर आणि कार्यक्षम व्यवस्थापन यावर भर देते.
राष्ट्रीय जल मिशन कधी सुरू झाले?
राष्ट्रीय जल मिशनची स्थापना 2011 मध्ये करण्यात आली.
हे भारताच्या National Action Plan on Climate Change (NAPCC) अंतर्गत असलेल्या आठ राष्ट्रीय मिशनपैकी एक आहे.
जलस्रोतांवर हवामान बदलाचा होणारा परिणाम कमी करणे आणि देशाची जलसुरक्षा मजबूत करणे हा यामागील प्रमुख हेतू आहे.
मिशनचे मुख्य उद्देश
राष्ट्रीय जल मिशनची प्रमुख उद्दिष्टे पुढीलप्रमाणे आहेत:
- पाण्याचे संवर्धन करणे.
- पाण्याचा अपव्यय कमी करणे.
- पाण्याचा कार्यक्षम वापर वाढवणे.
- जलस्रोतांचे शाश्वत व्यवस्थापन करणे.
- भूजलाचे संरक्षण करणे.
- पावसाचे पाणी साठवण्यास प्रोत्साहन देणे.
- जलसंधारणाच्या उपायांना चालना देणे.
- पाण्याच्या पुनर्वापराला प्रोत्साहन देणे.
- जलवापरातील कार्यक्षमता वाढवणे.
- हवामान बदलामुळे निर्माण होणाऱ्या जलसंकटाला सामोरे जाणे.
मिशनची प्रमुख उद्दिष्टे
राष्ट्रीय जल मिशनमध्ये पाण्याशी संबंधित विविध महत्त्वाची उद्दिष्टे निश्चित करण्यात आली आहेत.
यामध्ये विशेषतः:
1. जलसंवर्धन
उपलब्ध पाण्याचे संरक्षण करणे आणि पाण्याचा अनावश्यक वापर कमी करणे.
2. जलवापर कार्यक्षमता
पाण्याचा कमीत कमी अपव्यय करून अधिक कार्यक्षम पद्धतीने वापर करण्यावर भर दिला जातो.
3. जलस्रोतांचे संरक्षण
नद्या, तलाव, जलाशय आणि भूजल यांसारख्या जलस्रोतांचे संरक्षण करणे.
4. जनजागृती
नागरिकांमध्ये पाणी वाचवण्याबाबत जागरूकता निर्माण करणे.
5 प्रमुख उद्दिष्टे
राष्ट्रीय जल मिशनच्या व्यापक उद्दिष्टांमध्ये पुढील बाबींवर विशेष भर दिला जातो:
- Comprehensive water data base तयार करणे.
- हवामान बदलामुळे पाण्यावर होणारा परिणाम आणि त्याची क्षमता समजून घेणे.
- पाण्याचा वापर कार्यक्षमतेने करण्यासाठी नागरिक व संबंधित संस्थांमध्ये जागरूकता निर्माण करणे.
- पाण्याचा वापर 20% पर्यंत वाढवण्याची कार्यक्षमता साध्य करण्यासाठी प्रयत्न करणे.
- जलस्रोतांचे संरक्षण आणि सुधारणा करण्यासाठी नागरिकांच्या सहभागाला प्रोत्साहन देणे.
राष्ट्रीय जल मिशन आणि “Catch the Rain”
पावसाचे पाणी साठवणे आणि जलसंधारणाला प्रोत्साहन देण्यासाठी “Catch the Rain” सारख्या उपक्रमांशी राष्ट्रीय जल मिशनच्या उद्दिष्टांचा जवळचा संबंध आहे.
“Catch the Rain”चा मुख्य संदेश आहे:
“Catch the rain, where it falls, when it falls.”
यामध्ये पावसाचे पाणी स्थानिक पातळीवर अडवणे, साठवणे आणि भूजल पुनर्भरणासाठी वापरणे यावर भर दिला जातो.
राष्ट्रीय जल मिशनचे महत्त्व
भारतामध्ये पाण्याची उपलब्धता प्रदेशानुसार मोठ्या प्रमाणात बदलते.
काही भागात अतिवृष्टी आणि पूर येतात, तर काही भागांमध्ये दुष्काळ आणि पाणीटंचाईचा सामना करावा लागतो.
अशा परिस्थितीत राष्ट्रीय जल मिशन जलस्रोतांचे दीर्घकालीन आणि शाश्वत व्यवस्थापन करण्यासाठी महत्त्वाचे ठरते.
राष्ट्रीय जल मिशनचे फायदे
पाण्याची बचत
पाण्याचा कार्यक्षम वापर आणि अपव्यय कमी करण्यास मदत होते.
भूजल संवर्धन
जलसंधारण आणि भूजल पुनर्भरणाच्या उपायांना प्रोत्साहन मिळते.
शेतीसाठी फायदा
पाण्याचा कार्यक्षम वापर केल्यामुळे कृषी क्षेत्रातील पाणी व्यवस्थापन सुधारण्यास मदत होते.
दुष्काळाचा सामना
पाणी साठवणूक आणि जलसंधारणामुळे दुष्काळाच्या काळात उपलब्ध जलस्रोतांचा अधिक चांगला वापर करता येतो.
पर्यावरण संरक्षण
जलस्रोतांचे संरक्षण केल्यामुळे पर्यावरणीय संतुलन राखण्यास मदत होते.
राष्ट्रीय जल मिशन आणि शेतकरी
शेतीसाठी मोठ्या प्रमाणात पाण्याची आवश्यकता असते. त्यामुळे राष्ट्रीय जल मिशन अंतर्गत जलवापर कार्यक्षमता वाढवणे महत्त्वाचे आहे.
शेतकऱ्यांना पुढील उपायांचा फायदा होऊ शकतो:
- ठिबक सिंचन
- तुषार सिंचन
- पावसाचे पाणी साठवणे
- शेततळे
- जलसंधारण
- भूजल पुनर्भरण
- पाणी बचत करणाऱ्या कृषी पद्धती
राष्ट्रीय जल मिशन आणि जलसंधारण
जलसंधारण म्हणजे उपलब्ध पाण्याचे संरक्षण आणि भविष्यासाठी त्याची उपलब्धता सुनिश्चित करण्याची प्रक्रिया.
यामध्ये:
- बंधारे
- तलाव
- शेततळी
- नाला बांध
- रेनवॉटर हार्वेस्टिंग
- भूजल पुनर्भरण
- जलाशय संवर्धन
यांसारख्या उपायांचा वापर केला जातो.
राष्ट्रीय जल मिशनसाठी नागरिकांची भूमिका
जलसंवर्धन केवळ सरकारची जबाबदारी नाही. नागरिकांचाही त्यामध्ये मोठा सहभाग आहे.
प्रत्येक नागरिक:
- नळ सुरू ठेवून पाणी वाया घालवू नये.
- घरामध्ये पावसाचे पाणी साठवावे.
- गळणारे नळ दुरुस्त करावेत.
- पाण्याचा पुनर्वापर करावा.
- स्थानिक जलस्रोत स्वच्छ ठेवावेत.
- वृक्षारोपण करावे.
- जलसंधारणाच्या उपक्रमांमध्ये सहभागी व्हावे.
राष्ट्रीय जल मिशनसाठी कोण पात्र आहे?
राष्ट्रीय जल मिशन ही एखाद्या व्यक्तीला थेट आर्थिक लाभ देणारी पारंपरिक DBT योजना नाही.
हे एक राष्ट्रीय स्तरावरील मिशन आहे.
त्यामुळे “या योजनेचा लाभ घेण्यासाठी प्रत्येक व्यक्तीने ऑनलाइन अर्ज करावा” अशी सर्वसाधारण अर्ज प्रक्रिया नाही.
विविध जलसंवर्धन आणि जलव्यवस्थापन कार्यक्रम संबंधित केंद्र सरकार, राज्य सरकार, स्थानिक संस्था आणि इतर संस्थांमार्फत राबवले जातात.
राष्ट्रीय जल मिशनसाठी अर्ज करता येतो का?
सामान्य नागरिकांसाठी राष्ट्रीय जल मिशन अंतर्गत थेट पैसे मिळवण्यासाठी स्वतंत्र अर्ज प्रक्रिया नाही.
मात्र जलसंधारण, पाणी बचत, जलव्यवस्थापन आणि संबंधित सरकारी योजनांमध्ये स्थानिक पातळीवर नागरिक, शेतकरी किंवा संस्था सहभागी होऊ शकतात.
राष्ट्रीय जल मिशन आणि जल जीवन मिशनमधील फरक
| मुद्दा | राष्ट्रीय जल मिशन | जल जीवन मिशन |
|---|---|---|
| मुख्य उद्देश | जलसंवर्धन व कार्यक्षम वापर | ग्रामीण घरांना नळाद्वारे पाणी |
| स्वरूप | राष्ट्रीय मिशन | केंद्र पुरस्कृत कार्यक्रम |
| प्रमुख भर | जलस्रोत व्यवस्थापन | घरगुती पाणीपुरवठा |
| लक्ष | पाण्याची उपलब्धता व कार्यक्षमता | सुरक्षित पिण्याचे पाणी |
| क्षेत्र | व्यापक जलव्यवस्थापन | ग्रामीण घरगुती पाणीपुरवठा |
राष्ट्रीय जल मिशन – 20 FAQ
1. राष्ट्रीय जल मिशन काय आहे?
जलस्रोतांचे संवर्धन, संरक्षण आणि पाण्याचा कार्यक्षम वापर वाढवण्यासाठी भारत सरकारने सुरू केलेले राष्ट्रीय मिशन आहे.
2. राष्ट्रीय जल मिशन कधी सुरू झाले?
राष्ट्रीय जल मिशनची स्थापना 2011 मध्ये करण्यात आली.
3. राष्ट्रीय जल मिशन कोणत्या मंत्रालयाशी संबंधित आहे?
हे मिशन सध्या जल शक्ती मंत्रालयाशी संबंधित आहे.
4. राष्ट्रीय जल मिशनचा मुख्य उद्देश काय आहे?
पाण्याचे संवर्धन आणि पाण्याच्या वापराची कार्यक्षमता वाढवणे हा मुख्य उद्देश आहे.
5. राष्ट्रीय जल मिशन कोणत्या राष्ट्रीय कृती आराखड्याचा भाग आहे?
हे National Action Plan on Climate Change (NAPCC) अंतर्गत असलेल्या राष्ट्रीय मिशनपैकी एक आहे.
6. राष्ट्रीय जल मिशनचा फायदा कोणाला होतो?
याचा व्यापक फायदा नागरिक, शेतकरी, स्थानिक संस्था आणि देशातील जलस्रोतांना होतो.
7. राष्ट्रीय जल मिशनमध्ये थेट पैसे मिळतात का?
नाही. हे थेट रोख लाभ देणारे वैयक्तिक लाभार्थी-केंद्रित मिशन नाही.
8. राष्ट्रीय जल मिशनमध्ये ऑनलाइन अर्ज करता येतो का?
सर्व नागरिकांसाठी स्वतंत्र लाभार्थी अर्ज प्रक्रिया नाही.
9. राष्ट्रीय जल मिशनचा पाण्याशी काय संबंध आहे?
जलस्रोतांचे संरक्षण, पाण्याचा कार्यक्षम वापर आणि जलसुरक्षा हे या मिशनचे प्रमुख विषय आहेत.
10. राष्ट्रीय जल मिशनमध्ये जलसंधारणाला प्रोत्साहन दिले जाते का?
होय. जलसंधारण आणि पाणी बचतीला मोठे महत्त्व आहे.
11. राष्ट्रीय जल मिशनचा शेतकऱ्यांना फायदा होतो का?
होय. कार्यक्षम सिंचन, पाणी बचत आणि जलसंधारणाच्या माध्यमातून कृषी क्षेत्राला फायदा होऊ शकतो.
12. राष्ट्रीय जल मिशनमध्ये भूजल संवर्धन आहे का?
होय. भूजलाचे संरक्षण आणि पुनर्भरण हे जलव्यवस्थापनातील महत्त्वाचे घटक आहेत.
13. “Catch the Rain” म्हणजे काय?
पावसाचे पाणी जिथे आणि जेव्हा पडते तिथेच अडवून त्याचे संवर्धन करण्यावर आधारित जलसंधारण उपक्रम आहे.
14. राष्ट्रीय जल मिशनमध्ये पाण्याचा पुनर्वापर होतो का?
पाण्याचा कार्यक्षम वापर आणि पुनर्वापराला प्रोत्साहन देणे हे मिशनच्या व्यापक उद्दिष्टांशी संबंधित आहे.
15. राष्ट्रीय जल मिशन आणि जल जीवन मिशन एकच आहेत का?
नाही. राष्ट्रीय जल मिशनचा भर जलस्रोत व्यवस्थापनावर आहे, तर जल जीवन मिशनचा प्रमुख भर ग्रामीण घरांना नळाद्वारे पिण्याचे पाणी उपलब्ध करून देण्यावर आहे.
16. राष्ट्रीय जल मिशनचा हवामान बदलाशी संबंध आहे का?
होय. हवामान बदलामुळे जलस्रोतांवर होणाऱ्या परिणामांना सामोरे जाणे हा मिशनचा महत्त्वाचा भाग आहे.
17. राष्ट्रीय जल मिशनमध्ये नागरिकांचा सहभाग आहे का?
होय. जलसंवर्धन आणि पाणी बचतीमध्ये नागरिकांचा सहभाग महत्त्वाचा मानला जातो.
18. राष्ट्रीय जल मिशनचे मुख्य लक्ष्य काय आहे?
पाण्याचा कार्यक्षम वापर वाढवणे, जलस्रोतांचे संरक्षण करणे आणि जलसुरक्षा मजबूत करणे हे प्रमुख लक्ष्य आहे.
19. राष्ट्रीय जल मिशन ही केंद्र सरकारची योजना आहे का?
होय. हे केंद्र सरकारचे राष्ट्रीय मिशन आहे.
20. राष्ट्रीय जल मिशनची माहिती कुठे मिळेल?
जल शक्ती मंत्रालय आणि राष्ट्रीय जल मिशनच्या अधिकृत सरकारी स्रोतांवर अद्ययावत माहिती मिळू शकते.
महत्त्वाच्या डेली अपडेट साठी Important Links
| Free Online Classes Website | Click Here |
| Free Online Classes App | Click Here |
| Join WhatsApp Group | Click Here |
| Join Telegram Channel | Click Here |
| Join You tube Channel | Click Here |
| Follow Instagram Channel | Click Here |
| Follow Facebook Page | Click Here |
| Join Latest Jobs Updates | Click Here |
RELATED
