आयुष्मान सहकार योजना (Ayushman Sahakar Scheme) ही भारत सरकारच्या राष्ट्रीय सहकारी विकास महामंडळ (NCDC) मार्फत राबवली जाणारी आरोग्य क्षेत्राशी संबंधित महत्त्वाची आर्थिक सहाय्य योजना आहे. सहकारी संस्थांच्या माध्यमातून रुग्णालये, आरोग्य सुविधा, वैद्यकीय शिक्षण, नर्सिंग, पॅरामेडिकल शिक्षण, AYUSH, टेलिमेडिसिन आणि इतर आरोग्यविषयक पायाभूत सुविधा विकसित करण्यासाठी या योजनेअंतर्गत आर्थिक मदत दिली जाते. ही योजना आर्थिक वर्ष 2020-21 मध्ये सुरू करण्यात आली.

आयुष्मान सहकार योजना सर्वसामान्य नागरिकांना थेट रोख रक्कम किंवा आरोग्य विमा देणारी योजना नसून पात्र सहकारी संस्थांना आरोग्यविषयक प्रकल्प उभारण्यासाठी NCDC कडून कर्ज/आर्थिक सहाय्य उपलब्ध करून देणारी योजना आहे. 2026 मधील अधिकृत माहितीनुसार राज्य किंवा बहुराज्य सहकारी संस्था, ज्यांच्या उपनियमांमध्ये रुग्णालय, आरोग्यसेवा किंवा आरोग्य शिक्षणाशी संबंधित काम करण्याची तरतूद आहे, त्या या योजनेसाठी पात्र ठरू शकतात.

आयुष्मान सहकार योजना म्हणजे काय?

आयुष्मान सहकार योजना ही सहकारी संस्थांच्या माध्यमातून भारतातील आरोग्यसेवा पायाभूत सुविधा मजबूत करण्यासाठी NCDC ने सुरू केलेली योजना आहे.

या योजनेचा मुख्य उद्देश सहकारी संस्थांना रुग्णालये, आरोग्य केंद्रे, वैद्यकीय शिक्षण संस्था, नर्सिंग संस्था, पॅरामेडिकल सुविधा, AYUSH केंद्रे, टेलिमेडिसिन आणि डिजिटल हेल्थ यांसारख्या क्षेत्रात प्रकल्प उभारण्यासाठी आर्थिक सहाय्य उपलब्ध करून देणे हा आहे.

थोडक्यात

योजनेचा मुख्य उद्देश

आयुष्मान सहकार योजना सुरू करण्यामागील प्रमुख उद्दिष्टे पुढीलप्रमाणे आहेत:

1. सहकारी संस्थांच्या माध्यमातून परवडणारी आरोग्यसेवा उपलब्ध करून देणे.
2. ग्रामीण व इतर भागांमध्ये आरोग्य पायाभूत सुविधा मजबूत करणे.
3. AYUSH आरोग्य सुविधांना प्रोत्साहन देणे.
4. रुग्णालये आणि आरोग्य केंद्रांच्या पायाभूत सुविधांचा विकास करणे.
5. वैद्यकीय, नर्सिंग आणि पॅरामेडिकल शिक्षणाला प्रोत्साहन देणे.
6. टेलिमेडिसिन आणि डिजिटल हेल्थ सेवांना चालना देणे.
7. आरोग्य विमा आणि संबंधित आरोग्य सेवांचा विस्तार करणे.
8. सहकारी संस्थांना आरोग्य क्षेत्रात व्यवसाय व सेवा विकसित करण्यासाठी आर्थिक मदत करणे.

आयुष्मान सहकार योजना कधी सुरू झाली?

योजना आर्थिक वर्ष 2020-21 मध्ये सुरू करण्यात आली.

ही योजना NCDC ने सहकारी संस्थांच्या माध्यमातून आरोग्य क्षेत्राचा विकास करण्याच्या उद्देशाने सुरू केली. 2026 मध्येही केंद्र सरकारच्या अधिकृत माहितीत ही योजना NCDC च्या योजनांमध्ये नमूद आहे.

आयुष्मान सहकार योजना कोणामार्फत राबवली जाते?

या योजनेची अंमलबजावणी National Cooperative Development Corporation (NCDC) मार्फत केली जाते.

NCDC ही 1963 मध्ये संसदेच्या कायद्याने स्थापन करण्यात आलेली वैधानिक संस्था असून ती सहकारिता मंत्रालयाच्या प्रशासकीय नियंत्रणाखाली कार्य करते.

आयुष्मान सहकार योजना – पात्रता

या योजनेचा लाभ थेट व्यक्तींना मिळत नाही. पात्र सहकारी संस्था या योजनेअंतर्गत आर्थिक सहाय्यासाठी अर्ज करू शकतात.

पात्र संस्था

• राज्य सहकारी संस्था कायद्यांतर्गत नोंदणीकृत सहकारी संस्था
• Multi-State Cooperative Societies Act अंतर्गत नोंदणीकृत सहकारी संस्था
• संस्थेच्या Bye-Laws मध्ये Hospital/Healthcare/Health Education संबंधित सेवा करण्याची तरतूद असणे आवश्यक

ही पात्रता केंद्र सरकारच्या 2026 मधील अधिकृत माहितीत स्पष्टपणे नमूद आहे.

आयुष्मान सहकार योजनेअंतर्गत कोणत्या प्रकल्पांना मदत मिळते?

आयुष्मान सहकार योजना आरोग्य क्षेत्रातील विविध प्रकल्पांना आर्थिक सहाय्य देऊ शकते.

प्रमुख क्षेत्रे

• रुग्णालयांची निर्मिती
• रुग्णालयांचे आधुनिकीकरण
• रुग्णालयांचा विस्तार
• आरोग्य केंद्रे
• Medical Education
• Nursing Education
• Paramedical Education
• AYUSH सुविधा
• Telemedicine
• Remote Assisted Medical Procedures
• Digital Health
• Health Insurance
• Diagnostic Services
• Laboratory Services
• Blood Bank
• Dental Care
• Eye Care
• Physiotherapy
• Mobile Clinic
• Mental Healthcare
• Emergency Medical Services
• Trauma Centre
• वृद्धांसाठी आरोग्य सेवा
• Palliative Care
• दिव्यांगांसाठी आरोग्य सेवा

आयुष्मान सहकार योजना – AYUSH क्षेत्र

या योजनेत AYUSH क्षेत्रालाही महत्त्व देण्यात आले आहे.

आयुर्वेद, योग, युनानी, सिद्ध, होमिओपॅथी आणि इतर पारंपरिक उपचार पद्धतींशी संबंधित आरोग्य सुविधा विकसित करण्यासाठी पात्र सहकारी संस्थांना प्रकल्पानुसार आर्थिक मदत मिळू शकते.

आयुष्मान सहकार योजना – टेलिमेडिसिन

आधुनिक डिजिटल तंत्रज्ञानाचा वापर करून आरोग्यसेवा अधिक सुलभ करण्यासाठी Telemedicine आणि Remote Assisted Medical Procedures यांचाही या योजनेत समावेश आहे.

त्यामुळे ग्रामीण किंवा दुर्गम भागातील आरोग्य सुविधांना डिजिटल माध्यमातून तज्ज्ञ सेवांशी जोडण्यास मदत होऊ शकते.

आयुष्मान सहकार योजना – डिजिटल हेल्थ

Digital Health संबंधित पायाभूत सुविधा आणि Information & Communication Technology यांचाही या योजनेत समावेश आहे.

यामुळे सहकारी संस्थांना आधुनिक डिजिटल आरोग्य व्यवस्था विकसित करण्यासाठी आर्थिक सहाय्य मिळण्याची शक्यता असते.

आयुष्मान सहकार योजना – कर्ज सुविधा

या योजनेअंतर्गत पात्र सहकारी संस्थांना Term Loan किंवा Investment Loan स्वरूपात आर्थिक सहाय्य मिळू शकते.

अधिकृत माहितीनुसार प्रकल्पाच्या स्वरूपानुसार कर्जाचा कालावधी कमाल 8 वर्षांपर्यंत असू शकतो. त्यामध्ये मुद्दल परतफेडीसाठी 1 ते 2 वर्षांचा Moratorium असू शकतो.

आयुष्मान सहकार योजना – व्याज सवलत

महिलांच्या सहभागाला प्रोत्साहन देण्यासाठी विशेष तरतूद आहे.

ज्या पात्र सहकारी संस्थेमध्ये महिला सदस्यांचे बहुमत आहे आणि कर्जाची परतफेड वेळेवर केली जाते, अशा संस्थेला लागू NCDC व्याजदरापेक्षा 1% कमी व्याजदराची सवलत मिळू शकते.

ही सवलत अटींच्या अधीन आहे.

आयुष्मान सहकार योजना – आर्थिक मदतीचे स्वरूप

या योजनेत प्रकल्पाच्या गरजेनुसार आर्थिक सहाय्य दिले जाऊ शकते.

यामध्ये:

• Infrastructure Creation
• Project Facilities
• Margin Money
• Working Capital
• Term Loan
• Investment Loan

यांचा समावेश होऊ शकतो.

आयुष्मान सहकार योजना – प्रकल्पासाठी कर्ज किती मिळू शकते?

अधिकृत NCDC माहितीनुसार प्रकल्पाची आर्थिक मदत वास्तविक गरजेनुसार निश्चित केली जाते.

जुन्या अधिकृत योजनेच्या मार्गदर्शिकेनुसार पायाभूत सुविधा निर्मितीमध्ये निधीच्या मार्गानुसार NCDC कडून प्रकल्पाच्या खर्चाच्या 70% किंवा 90% पर्यंत कर्ज सहाय्याची तरतूद होती. मात्र प्रत्यक्ष मंजुरी प्रकल्पाचे स्वरूप, निधीचा मार्ग, NCDC चे मूल्यांकन आणि लागू नियमांवर अवलंबून असते.

आयुष्मान सहकार योजना – Working Capital

रुग्णालय किंवा आरोग्य केंद्र सुरू केल्यानंतर दैनंदिन कामकाजासाठी लागणाऱ्या निधीचीही आवश्यकता असते.

त्यासाठी पात्र प्रकल्पांना Working Capital आणि आवश्यकतेनुसार Margin Money साठी आर्थिक सहाय्य मिळू शकते.

आयुष्मान सहकार योजनेचे फायदे

1. आरोग्य पायाभूत सुविधांचा विकास

सहकारी संस्थांना रुग्णालये आणि आरोग्य सुविधा उभारण्यास मदत होते.

2. आधुनिक आरोग्यसेवा

Digital Health आणि Telemedicine सारख्या आधुनिक सुविधांना प्रोत्साहन मिळते.

3. AYUSH ला चालना

भारतीय पारंपरिक उपचार पद्धतींशी संबंधित आरोग्य सुविधांचा विकास होऊ शकतो.

4. वैद्यकीय शिक्षण

Medical, Nursing आणि Paramedical Education संबंधित प्रकल्पांना मदत मिळू शकते.

5. महिलांना प्रोत्साहन

महिला बहुसंख्य असलेल्या पात्र सहकारी संस्थांना व्याजदरात 1% सवलत मिळू शकते.

6. रोजगार निर्मिती

रुग्णालये, आरोग्य केंद्रे, प्रयोगशाळा आणि इतर आरोग्य प्रकल्पांमुळे रोजगाराच्या संधी निर्माण होऊ शकतात.

आयुष्मान सहकार योजना – अर्ज प्रक्रिया

आयुष्मान सहकार योजना ही वैयक्तिक लाभाची योजना नसल्यामुळे सामान्य नागरिकांनी वैयक्तिक शिष्यवृत्तीप्रमाणे अर्ज करायचा नसतो.

पात्र सहकारी संस्थेने आरोग्य क्षेत्रातील प्रकल्प तयार करून NCDC च्या लागू प्रक्रियेनुसार आर्थिक सहाय्यासाठी प्रस्ताव सादर करावा.

Step 1

सहकारी संस्थेची पात्रता तपासा.

Step 2

संस्थेच्या Bye-Laws मध्ये Healthcare संबंधित कामाची तरतूद आहे का ते तपासा.

Step 3

आरोग्यविषयक प्रकल्प तयार करा.

Step 4

Project Report आणि आर्थिक कागदपत्रे तयार करा.

Step 5

लागू मार्गाने NCDC कडे प्रस्ताव सादर करा.

Step 6

NCDC कडून प्रकल्पाचे Technical आणि Financial Appraisal केले जाते.

Step 7

पात्रता आणि मंजुरीनंतर आर्थिक सहाय्य उपलब्ध केले जाते.

PIB च्या 11 फेब्रुवारी 2026 च्या माहितीनुसार NCDC पात्र सहकारी संस्थांच्या प्रकल्पांचे तांत्रिक व आर्थिक मूल्यांकन केल्यानंतर आर्थिक सहाय्य मंजूर करते.

आयुष्मान सहकार योजना – आवश्यक कागदपत्रे

प्रकल्पाच्या स्वरूपानुसार कागदपत्रे बदलू शकतात. साधारणपणे पुढील कागदपत्रांची आवश्यकता असू शकते:

1. सहकारी संस्थेचे Registration Certificate
2. संस्थेचे Bye-Laws
3. संस्थेचा PAN
4. संस्थेचे बँक खाते तपशील
5. मागील आर्थिक वर्षांचे Audited Financial Statements
6. Project Report
7. अंदाजित Project Cost
8. जमीन/मालमत्ता संबंधित कागदपत्रे, लागू असल्यास
9. व्यवस्थापन मंडळाचा ठराव
10. कर्जाशी संबंधित सुरक्षा कागदपत्रे
11. इतर NCDC कडून मागितलेली कागदपत्रे

महत्त्वाचे: अंतिम कागदपत्रांची यादी संबंधित NCDC मार्गदर्शक सूचना आणि प्रकल्पाच्या स्वरूपानुसार तपासावी.

आयुष्मान सहकार योजना 2026 – ताजी माहिती

केंद्र सरकारच्या 11 फेब्रुवारी 2026 रोजीच्या अधिकृत माहितीनुसार, आयुष्मान सहकार योजनेअंतर्गत FY 2024-25 पर्यंत 9 सहकारी संस्थांना प्रकल्पांसाठी एकूण ₹161.90 कोटी मंजूर करण्यात आले होते, त्यापैकी ₹43.19 कोटी वितरित झाले होते.

यावरून ही योजना 2026 मध्येही सहकारी आरोग्य क्षेत्रातील प्रकल्पांना आर्थिक सहाय्य देण्यासाठी कार्यरत असल्याचे स्पष्ट होते.

आयुष्मान सहकार योजना – महत्त्वाची सूचना

आयुष्मान सहकार योजना ही “सर्व नागरिकांना मोफत उपचार देणारी योजना” नाही.

ही मुख्यतः सहकारी संस्थांना आरोग्य क्षेत्रातील प्रकल्प उभारण्यासाठी आर्थिक सहाय्य देणारी योजना आहे.

म्हणूनच एखाद्या व्यक्तीला उपचाराचा खर्च मिळवण्यासाठी या योजनेअंतर्गत वैयक्तिक अर्ज करता येत नाही.

आयुष्मान सहकार योजना – 20 FAQ

1. आयुष्मान सहकार योजना काय आहे?

सहकारी संस्थांना रुग्णालये आणि विविध आरोग्यविषयक पायाभूत सुविधा विकसित करण्यासाठी आर्थिक सहाय्य देणारी NCDC ची योजना आहे.

2. आयुष्मान सहकार योजना कधी सुरू झाली?

ही योजना आर्थिक वर्ष 2020-21 मध्ये सुरू झाली.

3. आयुष्मान सहकार योजना कोणामार्फत राबवली जाते?

ही योजना National Cooperative Development Corporation (NCDC) मार्फत राबवली जाते.

4. आयुष्मान सहकार कोणत्या मंत्रालयाशी संबंधित आहे?

ही योजना सहकारिता मंत्रालय, भारत सरकार यांच्याशी संबंधित आहे.

5. आयुष्मान सहकार योजनेचा लाभ कोणाला मिळतो?

पात्र राज्य किंवा Multi-State Cooperative Societies ना या योजनेचा लाभ मिळू शकतो.

6. सामान्य नागरिकांना आयुष्मान सहकार योजनेतून पैसे मिळतात का?

नाही. ही थेट व्यक्तींना आर्थिक मदत देणारी योजना नाही.

7. रुग्णालय उभारण्यासाठी या योजनेत मदत मिळते का?

होय. पात्र सहकारी संस्थांच्या रुग्णालय आणि आरोग्य पायाभूत सुविधा प्रकल्पांना आर्थिक सहाय्य मिळू शकते.

8. AYUSH प्रकल्पांना मदत मिळते का?

होय. AYUSH सुविधांना या योजनेअंतर्गत प्रोत्साहन दिले जाते.

9. Telemedicine साठी मदत मिळते का?

होय. Telemedicine आणि Remote Assisted Medical Procedures यांचा योजनेत समावेश आहे.

10. Digital Health प्रकल्पांना मदत मिळते का?

होय. Digital Health संबंधित ICT पायाभूत सुविधांनाही योजनेत समाविष्ट केले आहे.

11. Nursing Education साठी मदत मिळते का?

होय. Nursing आणि Paramedical Education संबंधित सुविधा योजनेच्या कार्यक्षेत्रात आहेत.

12. कर्जाचा कालावधी किती असू शकतो?

प्रकल्पानुसार कर्जाचा कालावधी 8 वर्षांपर्यंत असू शकतो.

13. Moratorium किती असतो?

मुद्दल परतफेडीसाठी 1 ते 2 वर्षांचा Moratorium असू शकतो.

14. महिलांच्या सहकारी संस्थांना विशेष फायदा आहे का?

होय. महिला सदस्यांचे बहुमत असलेल्या पात्र सहकारी संस्थांना वेळेवर परतफेडीच्या अटीवर लागू व्याजदरापेक्षा 1% कमी व्याज मिळू शकते.

15. Working Capital साठी मदत मिळते का?

होय. पात्र प्रकल्पांसाठी Working Capital आणि Margin Money ची तरतूद आहे.

16. Medical College प्रकल्पांना मदत मिळू शकते का?

योजनेच्या कार्यक्षेत्रात Medical Education चा समावेश आहे. प्रत्यक्ष मंजुरी प्रकल्पाच्या पात्रता आणि NCDC मूल्यांकनावर अवलंबून असते.

17. आरोग्य विमा संबंधित प्रकल्पांना मदत मिळते का?

होय. नियामक मान्यता असलेल्या Health Insurance संबंधित उपक्रमांचा योजनेत समावेश आहे.

18. आयुष्मान सहकार योजनेसाठी व्यक्ती अर्ज करू शकते का?

नाही. ही योजना पात्र सहकारी संस्थांसाठी आहे.

19. 2026 मध्ये आयुष्मान सहकार योजना सुरू आहे का?

होय. फेब्रुवारी 2026 च्या केंद्र सरकारच्या अधिकृत माहितीत ही योजना कार्यरत असल्याचे आणि NCDC कडून पात्र सहकारी संस्थांना आर्थिक सहाय्य दिले जात असल्याचे नमूद आहे.

20. आयुष्मान सहकार योजनेची अधिकृत माहिती कुठे मिळेल?

NCDC आणि सहकारिता मंत्रालयाच्या अधिकृत संकेतस्थळावर योजनेची अद्ययावत माहिती तपासता येते.

महत्त्वाच्या डेली अपडेट साठी Important Links

RELATED