पोषण अभियान Full Information
पोषण अभियान (POSHAN Abhiyaan) हे भारत सरकारचे महत्त्वाचे राष्ट्रीय पोषण अभियान आहे. कुपोषणाचे प्रमाण कमी करणे, बालक, गर्भवती महिला, स्तनदा माता आणि किशोरवयीन मुलींचे पोषण व आरोग्य सुधारणे हा या अभियानाचा प्रमुख उद्देश आहे. पोषण अभियान 8 मार्च 2018 रोजी सुरू करण्यात आले. हे महिला व बाल विकास मंत्रालयाच्या अंतर्गत राबविण्यात येते.
हे केवळ आर्थिक मदतीपुरते मर्यादित नसून पोषण जागृती, तंत्रज्ञानाचा वापर, विविध विभागांमध्ये समन्वय, समुदायाचा सहभाग आणि वर्तनात्मक बदल यावर भर देते. सध्या पोषण अभियान हे Mission Saksham Anganwadi & Poshan 2.0 च्या व्यापक चौकटीतील महत्त्वाचे अंग आहे.
थोडक्यात माहिती
| घटक | माहिती |
|---|---|
| योजनेचे नाव | पोषण अभियान |
| इंग्रजी नाव | POSHAN Abhiyaan |
| पूर्ण रूप | Prime Minister’s Overarching Scheme for Holistic Nourishment |
| सुरुवात | 8 मार्च 2018 |
| संबंधित मंत्रालय | महिला व बाल विकास मंत्रालय |
| मुख्य उद्देश | कुपोषण कमी करणे |
| प्रमुख लाभार्थी | बालक, गर्भवती महिला, स्तनदा माता, किशोरवयीन मुली |
| प्रमुख घटक | पोषण जागृती, जनआंदोलन, तंत्रज्ञान, अभिसरण |
| डिजिटल साधन | Poshan Tracker |
| प्रमुख संकल्पना | सुपोषित भारत |
| सध्याची चौकट | Mission Saksham Anganwadi & Poshan 2.0 |
| Focus Keyphrase | पोषण अभियान |
पोषण अभियान म्हणजे काय?
पोषण अभियान हे भारतातील कुपोषणाच्या समस्येवर व्यापक पद्धतीने उपाय करण्यासाठी सुरू करण्यात आलेले राष्ट्रीय अभियान आहे.
बालकांचा योग्य शारीरिक आणि मानसिक विकास होण्यासाठी त्यांच्या जीवनातील सुरुवातीचे दिवस अत्यंत महत्त्वाचे असतात. त्यामुळे गर्भधारणेपासून बालकाच्या सुरुवातीच्या वर्षांपर्यंत पोषण, आरोग्य, स्वच्छता आणि योग्य आहाराबाबत जनजागृती करण्यावर या अभियानात भर दिला जातो.
सरकारच्या अधिकृत माहितीनुसार, विविध मंत्रालये व विभागांच्या उपक्रमांमध्ये समन्वय साधून “Suposhit Bharat” म्हणजेच सुपोषित भारताचे उद्दिष्ट साध्य करण्याचा प्रयत्न केला जातो.
पोषण अभियान कधी सुरू झाले?
पोषण अभियानाची सुरुवात 8 मार्च 2018 रोजी करण्यात आली.
हे अभियान सुरुवातीला National Nutrition Mission म्हणून विकसित करण्यात आले होते. त्यानंतर 25 मे 2018 रोजी National Nutrition Mission चे नाव POSHAN Abhiyaan असे करण्यात आले.
अभियानाचा मुख्य उद्देश
पोषण अभियान पुढील प्रमुख उद्दिष्टांसाठी राबविले जाते:
- देशातील कुपोषण कमी करणे.
- बालकांच्या पोषण स्थितीत सुधारणा करणे.
- गर्भवती महिलांचे पोषण सुधारणे.
- स्तनदा मातांच्या आरोग्याकडे लक्ष देणे.
- किशोरवयीन मुलींमध्ये पोषणविषयक जागृती निर्माण करणे.
- अॅनिमिया आणि पोषणाशी संबंधित समस्या कमी करण्यासाठी प्रयत्न करणे.
- योग्य आहाराच्या सवयी विकसित करणे.
- स्वच्छता आणि आरोग्यविषयक सवयींना प्रोत्साहन देणे.
- समुदायाचा पोषणविषयक उपक्रमांमध्ये सहभाग वाढवणे.
- विविध सरकारी विभागांमध्ये समन्वय वाढवणे.
पोषण अभियानाचे प्रमुख घटक
1. अभिसरण (Convergence)
महिला व बाल विकास, आरोग्य, स्वच्छता, ग्रामीण विकास आणि इतर संबंधित विभागांच्या कार्यक्रमांमध्ये समन्वय साधला जातो.
2. तंत्रज्ञानाचा वापर
पोषणविषयक माहितीचे डिजिटल पद्धतीने व्यवस्थापन आणि निरीक्षण करण्यासाठी तंत्रज्ञानाचा वापर केला जातो.
3. जनआंदोलन
पोषण हा केवळ सरकारी विभागांचा विषय न राहता समाजातील प्रत्येक घटकाचा विषय व्हावा यासाठी जनसहभाग वाढविला जातो.
4. वर्तनात्मक बदल
कुटुंब आणि समुदायामध्ये योग्य आहार, स्वच्छता, स्तनपान, बालसंगोपन आणि आरोग्यविषयक सवयींबाबत सकारात्मक बदल घडवण्याचा प्रयत्न केला जातो.
5. क्षमता बांधणी
अंगणवाडी सेविका आणि इतर संबंधित कर्मचाऱ्यांना आवश्यक प्रशिक्षण व साधने उपलब्ध करून देण्यावर भर दिला जातो.
6. नवकल्पना
पोषण सुधारण्यासाठी स्थानिक पातळीवरील नवीन उपक्रम आणि नाविन्यपूर्ण पद्धतींना प्रोत्साहन दिले जाते.
अभियानातील प्रमुख लाभार्थी
पोषण अभियान विशेषतः खालील गटांच्या पोषण आणि आरोग्यावर लक्ष केंद्रित करते:
- 6 वर्षांखालील बालके
- गर्भवती महिला
- स्तनदा माता
- किशोरवयीन मुली, विशेषतः संबंधित Poshan 2.0 घटकांत 14 ते 18 वर्षे वयोगटातील मुली
Mission Saksham Anganwadi & Poshan 2.0 अंतर्गत पोषण सहाय्याची व्याप्ती अधिक स्पष्टपणे निश्चित करण्यात आली आहे.
पोषण अभियान आणि अंगणवाडी केंद्र
पोषण अभियान आणि अंगणवाडी व्यवस्था यांचा जवळचा संबंध आहे.
अंगणवाडी केंद्रांच्या माध्यमातून पात्र लाभार्थ्यांपर्यंत पोषण आणि बालविकासाशी संबंधित सेवा पोहोचविल्या जातात. अंगणवाडी सेवांमध्ये पूरक पोषण, पूर्व-प्राथमिक शिक्षण, पोषण व आरोग्य शिक्षण, लसीकरण, आरोग्य तपासणी आणि संदर्भ सेवा यांचा समावेश आहे.
पोषण ट्रॅकर म्हणजे काय?
Poshan Tracker हे पोषणविषयक सेवा आणि लाभार्थ्यांच्या माहितीचे डिजिटल व्यवस्थापन करण्यासाठी वापरले जाणारे तंत्रज्ञानाधारित साधन आहे.
याच्या माध्यमातून अंगणवाडी केंद्रांशी संबंधित माहिती, लाभार्थी आणि पोषणविषयक सेवा यांचे डिजिटल निरीक्षण व ट्रॅकिंग करण्यास मदत होते. सरकारने Poshan Tracker संदर्भात अंगणवाडी केंद्रांचे कोड आणि डिजिटल व्यवस्थापनाशी संबंधित विविध सूचना जारी केल्या आहेत.
पोषण अभियानातील “जन आंदोलन”
जन आंदोलन हा पोषण अभियानाचा अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहे.
पोषण सुधारण्यासाठी केवळ सरकारी योजना पुरेशा नसून कुटुंब, शाळा, अंगणवाडी, आरोग्य कर्मचारी, ग्रामपंचायत आणि स्थानिक समुदायाचा सहभाग आवश्यक आहे.
त्यामुळे विविध जनजागृती कार्यक्रम, पोषणविषयक उपक्रम आणि समुदायाच्या सहभागातून पोषणाला लोकचळवळीचे स्वरूप देण्याचा प्रयत्न केला जातो.
पोषणाचे पंचसूत्र
पोषण अभियान अंतर्गत आरोग्य आणि पोषणासाठी “पोषण के पाँच सूत्र” या संदेशावर विशेष भर दिला जातो.
यामध्ये मुख्यतः:
- पहिले 1000 दिवस
- अतिसाराचे योग्य व्यवस्थापन
- स्थानिक पातळीवर उपलब्ध पौष्टिक आहार
- स्वच्छता व वैयक्तिक आरोग्य
- अॅनिमिया प्रतिबंध व व्यवस्थापन
या बाबींविषयी जनजागृती केली जाते.
पहिले 1000 दिवस का महत्त्वाचे आहेत?
गर्भधारणेपासून बालकाच्या सुरुवातीच्या दोन वर्षांपर्यंतचा काळ म्हणजे साधारण पहिले 1000 दिवस.
या काळात आईचे पोषण, गर्भावस्थेतील आरोग्य, स्तनपान, पूरक आहार आणि बालसंगोपन याकडे विशेष लक्ष देणे आवश्यक असते.
म्हणूनच पोषण अभियान या कालावधीतील पोषणविषयक हस्तक्षेपांना महत्त्व देते.
पोषण वाटिका म्हणजे काय?
पोषण वाटिका (Poshan Vatika) म्हणजे अंगणवाडी केंद्राच्या परिसरात किंवा जवळ उभारलेली पोषण/किचन गार्डन व्यवस्था.
यामध्ये स्थानिक फळे, भाज्या आणि काही उपयुक्त वनस्पतींची लागवड केली जाऊ शकते. यामुळे स्थानिक पातळीवर ताजे अन्न उपलब्ध होण्यास मदत होते आणि आहारातील विविधता वाढविण्याचा प्रयत्न केला जातो.
पोषण अभियानाचे फायदे
1. कुपोषणाविरुद्ध जनजागृती
कुपोषणाची कारणे आणि त्यावरील उपाय याबाबत लोकांना माहिती मिळते.
2. बालकांच्या पोषणावर लक्ष
लहान मुलांच्या आहार आणि वाढीचे महत्त्व अधोरेखित केले जाते.
3. मातांच्या आरोग्याकडे लक्ष
गर्भवती आणि स्तनदा महिलांच्या पोषणविषयक गरजांवर भर दिला जातो.
4. अॅनिमिया प्रतिबंध
अॅनिमियाबाबत जनजागृती आणि प्रतिबंधात्मक उपायांवर भर दिला जातो.
5. स्वच्छतेला प्रोत्साहन
स्वच्छता आणि आरोग्यदायी सवयी पोषणाच्या व्यापक दृष्टिकोनाचा भाग आहेत.
6. समुदायाचा सहभाग
पोषणविषयक कार्यक्रमांमध्ये लोकांचा सहभाग वाढविला जातो.
पोषण अभियान आणि Poshan 2.0
सध्याच्या सरकारी व्यवस्थेत पोषण अभियान हे Mission Saksham Anganwadi & Poshan 2.0 च्या चौकटीतील एक महत्त्वाचा घटक आहे.
Poshan 2.0 मध्ये पोषण सहाय्य, अंगणवाडी पायाभूत सुविधा, बालवयीन काळजी व शिक्षण आणि पोषण अभियान यांना एकत्रित स्वरूप देण्यात आले आहे.
Poshan 2.0 अंतर्गत कुपोषणाच्या समस्येवर उपाय करण्याबरोबरच पोषण जागृती, संतुलित आहार, आहारातील विविधता आणि शेवटच्या टप्प्यापर्यंत सेवा पोहोचविण्यावर भर दिला जातो.
पोषण अभियानात कोणत्या सेवा मिळतात?
महत्त्वाची बाब म्हणजे पोषण अभियान स्वतः सर्व लाभार्थ्यांना एक निश्चित रोख रक्कम देणारी योजना नाही.
याऐवजी हे अभियान विविध पोषणविषयक कार्यक्रमांमध्ये समन्वय साधते आणि जनजागृती, तंत्रज्ञान, समुदाय सहभाग व सेवा वितरण मजबूत करते. अंगणवाडी सेवांमधून पात्र लाभार्थ्यांना पूरक पोषण, आरोग्य व पोषण शिक्षण, पूर्व-प्राथमिक शिक्षण, लसीकरण, आरोग्य तपासणी आणि संदर्भ सेवा मिळू शकतात.
अभियानासाठी अर्ज करावा लागतो का?
पोषण अभियानासाठी सर्वसाधारणपणे PM-KISAN किंवा PMMVY प्रमाणे स्वतंत्र ऑनलाइन अर्ज करून ठराविक रोख रक्कम मिळत नाही.
पोषण आणि अंगणवाडी सेवांसाठी पात्र लाभार्थ्यांनी संबंधित अंगणवाडी केंद्राशी संपर्क साधावा. स्थानिक पातळीवरील अंमलबजावणी राज्य सरकार आणि संबंधित विभागांकडून केली जाते.
आवश्यक कागदपत्रे
अंगणवाडी सेवांचा लाभ घेताना संबंधित सेवा आणि राज्याच्या प्रक्रियेनुसार कागदपत्रांची आवश्यकता असू शकते.
सामान्यतः खालील माहिती/कागदपत्रे उपयोगी ठरू शकतात:
- आधार कार्ड
- मोबाईल नंबर
- बँक खाते तपशील, लागू असल्यास
- गर्भधारणेची नोंदणी माहिती
- MCP कार्ड, लागू असल्यास
- बालकाचा जन्म दाखला
- लसीकरणाची माहिती
- कुटुंबाची ओळख/निवास माहिती
- इतर संबंधित कागदपत्रे
टीप: कागदपत्रांची अचूक आवश्यकता राज्य व सेवेनुसार बदलू शकते.
पोषण अभियानाचा लाभ कसा घ्यावा?
Step 1 – जवळच्या अंगणवाडी केंद्रात जा
आपल्या गावातील किंवा परिसरातील अंगणवाडी केंद्राशी संपर्क साधा.
Step 2 – लाभार्थी म्हणून नोंदणीची माहिती घ्या
बालक, गर्भवती महिला किंवा स्तनदा माता यांच्यासाठी उपलब्ध सेवांची माहिती घ्या.
Step 3 – आवश्यक माहिती द्या
आधार, मोबाईल नंबर, गर्भधारणा/बालकाची माहिती आणि इतर आवश्यक कागदपत्रे द्या.
Step 4 – अंगणवाडी सेविकेकडून मार्गदर्शन घ्या
आपल्यासाठी कोणत्या सेवा उपलब्ध आहेत याची माहिती मिळवा.
Step 5 – पोषणविषयक सेवांचा लाभ घ्या
पूरक पोषण, आरोग्य व पोषण शिक्षण, वाढ निरीक्षण इत्यादी संबंधित सेवा उपलब्धतेनुसार मिळू शकतात.
Step 6 – आरोग्य सेवांशी समन्वय
लसीकरण, आरोग्य तपासणी किंवा आवश्यक संदर्भ सेवांसाठी संबंधित आरोग्य यंत्रणेशी संपर्क साधला जातो.
पोषण अभियानाचे महत्त्व
भारतासारख्या मोठ्या लोकसंख्येच्या देशात कुपोषण ही केवळ आरोग्याची समस्या नसून शिक्षण, उत्पादकता आणि मानवी विकासाशी संबंधित समस्या आहे.
त्यामुळे पोषण अभियान बालकांपासून मातांपर्यंत पोषणाच्या विविध पैलूंवर एकत्रितपणे काम करण्याचा प्रयत्न करते. विशेषतः जीवनाच्या सुरुवातीच्या काळात योग्य पोषण, आरोग्य आणि काळजी मिळाल्यास बालकाच्या विकासासाठी त्याचा सकारात्मक परिणाम होऊ शकतो.
पोषण अभियान – 20 FAQ
1. पोषण अभियान म्हणजे काय?
पोषण अभियान हे भारत सरकारचे कुपोषण कमी करण्यासाठी आणि पोषणविषयक परिणाम सुधारण्यासाठी सुरू केलेले राष्ट्रीय अभियान आहे.
2. पोषण अभियान कधी सुरू झाले?
पोषण अभियान 8 मार्च 2018 रोजी सुरू करण्यात आले.
3. पोषण अभियान कोणत्या मंत्रालयाचे आहे?
हे अभियान महिला व बाल विकास मंत्रालयाशी संबंधित आहे.
4. पोषण अभियानाचा मुख्य उद्देश काय आहे?
देशातील कुपोषण कमी करणे आणि बालक, महिला व किशोरवयीन मुलींच्या पोषण स्थितीत सुधारणा करणे हा मुख्य उद्देश आहे.
5. पोषण अभियानात कोण लाभार्थी आहेत?
बालक, गर्भवती महिला, स्तनदा माता आणि संबंधित घटकांमध्ये किशोरवयीन मुली हे प्रमुख लक्ष्य गट आहेत.
6. पोषण अभियानात ₹5,000 किंवा ₹6,000 मिळतात का?
नाही. पोषण अभियान ही निश्चित रोख रक्कम देणारी योजना नाही. उदाहरणार्थ, PMMVY ही स्वतंत्र मातृत्व लाभ योजना आहे.
7. पोषण अभियान आणि पोषण 2.0 एकच आहेत का?
पोषण अभियान हे सध्याच्या Mission Saksham Anganwadi & Poshan 2.0 मधील एक महत्त्वाचे अंग आहे.
8. Poshan Tracker म्हणजे काय?
Poshan Tracker हे पोषण आणि अंगणवाडी सेवांचे डिजिटल व्यवस्थापन व निरीक्षण करण्यासाठी वापरले जाणारे तंत्रज्ञान साधन आहे.
9. पोषण अभियानात अंगणवाडीची भूमिका काय आहे?
अंगणवाडी केंद्रांद्वारे पात्र लाभार्थ्यांपर्यंत पोषण, आरोग्य व बालविकासाशी संबंधित विविध सेवा पोहोचविण्यास मदत होते.
10. पोषण वाटिका म्हणजे काय?
अंगणवाडी परिसरात किंवा जवळ स्थानिक फळे, भाज्या आणि इतर उपयुक्त वनस्पती वाढविण्यासाठी तयार केलेली पोषण बाग म्हणजे पोषण वाटिका.
11. पहिले 1000 दिवस म्हणजे काय?
गर्भधारणेपासून बालकाच्या साधारण दोन वर्षांपर्यंतचा कालावधी म्हणजे पहिले 1000 दिवस.
12. पोषण अभियानात जनआंदोलन म्हणजे काय?
समाजातील विविध घटकांचा सहभाग वाढवून पोषणाला लोकचळवळीचे स्वरूप देण्याचा प्रयत्न म्हणजे जनआंदोलन.
13. पोषण अभियानात अॅनिमियावर लक्ष दिले जाते का?
होय. अॅनिमिया प्रतिबंध आणि व्यवस्थापन हे पोषणविषयक महत्त्वाचे क्षेत्र आहे.
14. पोषण अभियानात स्वच्छतेचे महत्त्व आहे का?
होय. स्वच्छता आणि आरोग्यदायी सवयी पोषणविषयक जनजागृतीचा महत्त्वाचा भाग आहेत.
15. गर्भवती महिलांना पोषण अभियानाचा फायदा होतो का?
होय. गर्भवती महिला या पोषणविषयक कार्यक्रमांच्या प्रमुख लक्ष्य गटांपैकी एक आहेत.
16. स्तनदा मातांना लाभ मिळतो का?
होय. स्तनदा माता या पोषण सहाय्याच्या प्रमुख लक्ष्य गटांमध्ये आहेत.
17. 6 वर्षांखालील बालकांसाठी पोषण अभियान महत्त्वाचे आहे का?
होय. 6 वर्षांखालील बालकांच्या पोषण आणि सुरुवातीच्या बालविकासावर विशेष भर दिला जातो.
18. पोषण अभियानासाठी ऑनलाइन अर्ज कुठे करावा?
पोषण अभियानासाठी सर्वसाधारणपणे स्वतंत्र रोख लाभाचा ऑनलाइन अर्ज नसतो. उपलब्ध अंगणवाडी सेवांसाठी जवळच्या अंगणवाडी केंद्राशी संपर्क करावा.
19. पोषण अभियान कोणत्या संकल्पनेवर आधारित आहे?
“Suposhit Bharat” अर्थात “सुपोषित भारत” ही या अभियानाची प्रमुख संकल्पना आहे.
20. पोषण अभियानाची अधिकृत माहिती कुठे मिळेल?
महिला व बाल विकास मंत्रालयाच्या अधिकृत Mission Saksham Anganwadi & Poshan 2.0 संकेतस्थळावर पोषण अभियानासंबंधी अधिकृत माहिती उपलब्ध आहे.
महत्त्वाच्या डेली अपडेट साठी Important Links
| Free Online Classes Website | Click Here |
| Free Online Classes App | Click Here |
| Join WhatsApp Group | Click Here |
| Join Telegram Channel | Click Here |
| Join You tube Channel | Click Here |
| Follow Instagram Channel | Click Here |
| Follow Facebook Page | Click Here |
| Join Latest Jobs Updates | Click Here |
RELATED
