OOAcademy

Learn For Dreams

भारताचा भूगोल नोट्स PDF डाउनलोड करा

भारताचा भूगोल नोट्स PDF डाउनलोड करा

भारताचा भूगोल नोट्स PDF डाउनलोड करा

भारताचा भूगोल नोट्स

१. भारताचे स्थान आणि विस्तार

  • भारत उत्तर व पूर्व गोलार्धात स्थित आहे
  • अक्षवृत्तीय विस्तार: 8°4′ उ. ते 37°6′ उ.
  • रेखावृत्तीय विस्तार: 68°7′ पू. ते 97°25′ पू.
  • एकूण क्षेत्रफळ: 32,87,263 चौ.कि.मी.
  • क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने भारताचा जगात 7 वा क्रमांक
  • भारतीय प्रमाणवेळ: 82°30′ पूर्व रेखावृत्त
  • भारतीय प्रमाणवेळ GMT पेक्षा 5 तास 30 मिनिटे पुढे
  • कर्कवृत्त भारताच्या मध्यभागातून जाते
  • कर्कवृत्त ज्या राज्यांतून जाते:
    • गुजरात
    • राजस्थान
    • मध्य प्रदेश
    • छत्तीसगड
    • झारखंड
    • पश्चिम बंगाल
    • त्रिपुरा
    • मिझोराम

२. भारताचे प्राकृतिक विभाग

  • भारताचे 5 प्रमुख प्राकृतिक विभाग आहेत

अ) उत्तर पर्वतीय प्रदेश (हिमालय)

  • जगातील सर्वात तरुण वली पर्वतरांग (Fold Mountains)
  • भारताला नैसर्गिक संरक्षण देतो
  • तीन प्रमुख भाग:
    • हिमाद्री (बृहद हिमालय) – सर्वोच्च शिखरे (एव्हरेस्ट, कांचनगंगा)
    • हिमाचल (मध्य हिमालय) – थंड हवेची ठिकाणे (सिमला, मनाली)
    • शिवालिक टेकड्या – सर्वात बाह्य व कमी उंचीच्या रांगा

ब) उत्तरेकडील मैदानी प्रदेश

  • निर्मिती: सिंधू, गंगा व ब्रह्मपुत्रा नद्यांच्या गाळामुळे
  • भारतातील सर्वात सुपीक प्रदेश
  • दाट लोकवस्तीचा भाग
  • उपविभाग:
    • भाबर – दगड-गोट्यांचा पट्टा
    • तराई – दलदलीचा प्रदेश
    • भांगर – जुन्या गाळाची जमीन
    • खादर – नवीन गाळाची अत्यंत सुपीक जमीन

क) द्विकल्पीय पठार (Peninsular Plateau)

  • भारतातील सर्वात जुना व स्थिर भूभाग
  • खनिज संपत्तीने समृद्ध
  • दख्खनचे पठार याचाच भाग
  • महाराष्ट्राचा मोठा भाग या पठारात
  • पश्चिम घाट (सह्याद्री):
    • अधिक उंच
    • सलग पर्वतरांग
    • सर्वोच्च शिखर: अनामुडी (केरळ)
  • पूर्व घाट:
    • तुटक पर्वतरांगा
    • कमी उंची
    • सर्वोच्च शिखर: जिंधागडा / महेंद्रगिरी

ड) किनारपट्टीचे मैदान

  • भारताला पश्चिम व पूर्व अशी दोन किनारपट्टी
  • पश्चिम किनारपट्टी:
    • अरुंद
    • कोकण, कानडा, मलबार भाग
  • पूर्व किनारपट्टी:
    • रुंद
    • कोरोमंडळ व उत्तर सरकार किनारपट्टी
    • मोठे त्रिभुज प्रदेश (डेल्टा)

३. भारतातील नद्या (Drainage System)

हिमालयीन नद्या

  • सिंधू
  • गंगा
  • ब्रह्मपुत्रा
  • बारमाही नद्या
  • मोठे त्रिभुज प्रदेश तयार करतात

पठारी नद्या – पूर्ववाहिनी

  • गोदावरी
  • कृष्णा
  • कावेरी
  • बंगालच्या उपसागराला मिळतात
  • डेल्टा तयार करतात

पठारी नद्या – पश्चिमवाहिनी

  • नर्मदा
  • तापी
  • अरबी समुद्राला मिळतात
  • खाडी (Estuary) तयार करतात

४. भारताची मृदा (Soil Types – ICAR)

  • गाळाची मृदा
    • उत्तर भारत
    • सर्वात सुपीक
    • सुमारे 40% क्षेत्र
  • काळी मृदा (रेगूर)
    • कापूस पिकासाठी सर्वोत्तम
    • महाराष्ट्र, गुजरात
  • तांबडी मृदा
    • दक्षिण भारत
    • लोहाचे प्रमाण जास्त
  • लॅटेराईट / जांभी मृदा
    • अति पावसाचे प्रदेश
    • चहा, कॉफी, काजूसाठी उपयुक्त

५. हवामान आणि पर्जन्यमान

  • हवामान प्रकार: उष्णकटिबंधीय मान्सून
  • नैऋत्य मोसमी वारे:
    • जून ते सप्टेंबर
    • भारतातील 80% पेक्षा जास्त पाऊस
  • ईशान्य मोसमी वारे:
    • परतीचा पाऊस
    • तामिळनाडू किनारपट्टी

६. महत्त्वाची सांख्यिकी माहिती

लक्षद्वीप बेटे: अरबी समुद्र (प्रवाळ बेटे)

सर्वात मोठी सीमा: बांगलादेश (4096 किमी)

सर्वात लहान सीमा: अफगाणिस्तान (106 किमी)

सर्वात लांब किनारपट्टी: गुजरात राज्य

अंदमान-निकोबार बेटे: बंगालचा उपसागर

भारताचा भूगोल – मुद्दे व सविस्तर वर्णनात्मक माहिती

१. भारताचे स्थान आणि विस्तार

मुद्दा:
भारत उत्तर व पूर्व गोलार्धात स्थित असून आशिया खंडातील एक महत्त्वाचा देश आहे.

वर्णन:
भारताचे अक्षवृत्तीय विस्तार 8°4′ उत्तर ते 37°6′ उत्तर दरम्यान असून रेखावृत्तीय विस्तार 68°7′ पूर्व ते 97°25′ पूर्व दरम्यान आहे. त्यामुळे भारत उष्णकटिबंधीय आणि उपोष्णकटिबंधीय पट्ट्यात येतो. भारताचे एकूण क्षेत्रफळ 32,87,263 चौ.किमी असून क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने भारत जगात सातव्या क्रमांकावर आहे. भारताची प्रमाणवेळ 82°30′ पूर्व रेखावृत्तावर आधारित असून ही रेखा मिर्झापूर (अलाहाबादजवळ) येथून जाते. भारतीय प्रमाणवेळ ही ग्रीनविच प्रमाणवेळेपेक्षा 5 तास 30 मिनिटे पुढे आहे. कर्कवृत्त भारताच्या मध्यभागातून जात असून गुजरात, राजस्थान, मध्य प्रदेश, छत्तीसगड, झारखंड, पश्चिम बंगाल, त्रिपुरा आणि मिझोराम या आठ राज्यांमधून ती जाते.

२. भारताचे प्राकृतिक विभाग

मुद्दा:
भारताचे भूगोलिक स्वरूप पाच प्रमुख प्राकृतिक विभागांत विभागले गेले आहे.

वर्णन:
भारताच्या भूगोलात मोठी विविधता आढळते. या विविधतेच्या आधारे भारताचे पाच प्रमुख प्राकृतिक विभाग करण्यात आले आहेत. या विभागांमुळे भारतातील हवामान, शेती, लोकवस्ती आणि आर्थिक घडामोडींवर मोठा प्रभाव पडतो.

अ) उत्तर पर्वतीय प्रदेश (हिमालय)

मुद्दा:
हिमालय हा जगातील सर्वात तरुण वली (Fold) पर्वतरांग आहे.

वर्णन:
हिमालय पर्वतरांग भारताच्या उत्तरेस पसरलेली असून ती भारताला नैसर्गिक संरक्षण देते. हिमालय तीन प्रमुख रांगांमध्ये विभागला जातो. हिमाद्री किंवा बृहद हिमालय ही सर्वात उंच रांग असून येथे माऊंट एव्हरेस्ट आणि कांचनगंगा यांसारखी सर्वोच्च शिखरे आहेत. हिमाचल किंवा मध्य हिमालयात सिमला, मनाली यांसारखी थंड हवेची ठिकाणे आहेत. शिवालिक टेकड्या या सर्वात बाह्य आणि कमी उंचीच्या रांगा असून येथे भूस्खलन मोठ्या प्रमाणावर आढळते.

ब) उत्तरेकडील मैदानी प्रदेश

मुद्दा:
हा प्रदेश भारतातील सर्वात सुपीक आणि दाट लोकवस्तीचा भाग आहे.

वर्णन:
उत्तरेकडील मैदानी प्रदेशाची निर्मिती सिंधू, गंगा आणि ब्रह्मपुत्रा या नद्यांनी वाहून आणलेल्या गाळामुळे झाली आहे. हा प्रदेश शेतीसाठी अत्यंत अनुकूल आहे. या मैदानी भागात भाबर, तराई, भांगर आणि खादर असे उपविभाग आढळतात. भाबर हा दगड-गोट्यांचा पट्टा आहे, तर तराई हा दलदलीचा प्रदेश आहे. भांगर ही जुन्या गाळाची जमीन असून खादर ही नवीन गाळाची अत्यंत सुपीक जमीन आहे.

क) द्विकल्पीय पठार (Peninsular Plateau)

मुद्दा:
द्विकल्पीय पठार हा भारतातील सर्वात जुना आणि स्थिर भूभाग आहे.

वर्णन:
हा पठारी भाग खनिज संपत्तीने समृद्ध आहे. दख्खनचे पठार हा याचा प्रमुख भाग असून महाराष्ट्राचा मोठा भाग यामध्ये समाविष्ट होतो. पश्चिम घाट किंवा सह्याद्री पर्वतरांग ही उंच आणि सलग आहे. या भागातील सर्वोच्च शिखर अनामुडी (केरळ) आहे. पूर्व घाट ही तुटक पर्वतरांग असून तिची उंची पश्चिम घाटापेक्षा कमी आहे. जिंधागडा किंवा महेंद्रगिरी हे पूर्व घाटातील सर्वोच्च शिखर आहे.

ड) किनारपट्टीचे मैदान

मुद्दा:
भारताला पश्चिम व पूर्व अशी दोन प्रमुख किनारपट्टी लाभली आहे.

वर्णन:
पश्चिम किनारपट्टी अरुंद असून ती कोकण, कानडा आणि मलबार या भागांत विभागली आहे. येथे खाड्या मोठ्या प्रमाणावर आढळतात. पूर्व किनारपट्टी तुलनेने रुंद असून तिला कोरोमंडळ आणि उत्तर सरकार किनारपट्टी असे म्हणतात. या भागात मोठे त्रिभुज प्रदेश (डेल्टा) तयार झाले आहेत.

३. भारतातील नद्या (Drainage System)

मुद्दा:
भारतातील नद्या हिमालयीन आणि पठारी अशा दोन प्रकारांत विभागल्या जातात.

वर्णन:
हिमालयीन नद्या जसे की सिंधू, गंगा आणि ब्रह्मपुत्रा या बारमाही नद्या असून मोठे त्रिभुज प्रदेश तयार करतात. पठारी पूर्ववाहिनी नद्या गोदावरी, कृष्णा आणि कावेरी असून त्या बंगालच्या उपसागराला मिळतात. पश्चिमवाहिनी पठारी नद्या जसे नर्मदा आणि तापी अरबी समुद्राला मिळतात व खाडी (Estuary) तयार करतात.

४. भारताची मृदा (Soil Types)

मुद्दा:
भारतात विविध प्रकारच्या मृदा आढळतात.

वर्णन:
ICAR नुसार गाळाची मृदा उत्तर भारतात मोठ्या प्रमाणावर आढळते आणि ती सर्वात सुपीक आहे. काळी मृदा कापसासाठी प्रसिद्ध असून महाराष्ट्र व गुजरातमध्ये आढळते. तांबडी मृदा दक्षिण भारतात आढळते आणि लोहाचे प्रमाण जास्त असते. लॅटेराईट किंवा जांभी मृदा अति पावसाच्या प्रदेशात आढळते व चहा, कॉफी, काजूसाठी उपयुक्त आहे.

५. हवामान आणि पर्जन्यमान

मुद्दा:
भारताचे हवामान उष्णकटिबंधीय मान्सून प्रकारचे आहे.

वर्णन:
भारताला जून ते सप्टेंबर दरम्यान नैऋत्य मोसमी वाऱ्यांमुळे 80% पेक्षा जास्त पाऊस मिळतो. ईशान्य मोसमी वारे परतीचा पाऊस देतात, विशेषतः तामिळनाडूच्या किनारपट्टीवर. मान्सूनवर भारताची शेती आणि अर्थव्यवस्था मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून आहे.

६. महत्त्वाची सांख्यिकी माहिती

मुद्दा:
भारताच्या सीमारेषा, किनारपट्टी आणि बेटे भौगोलिक दृष्ट्या महत्त्वाची आहेत.

वर्णन:
भारताची सर्वात मोठी सीमा बांगलादेशसोबत (4096 किमी) आहे, तर सर्वात लहान सीमा अफगाणिस्तानसोबत (106 किमी) आहे. भारतात सर्वाधिक लांब किनारपट्टी गुजरात राज्याला लाभली आहे. अंदमान-निकोबार बेटे बंगालच्या उपसागरात असून लक्षद्वीप बेटे अरबी समुद्रात आहेत. लक्षद्वीप ही प्रवाळ बेटे आहेत.

सर्व विषयाचे सराव प्रश्नसंच डाउनलोड करा

Mpsc मोफत ऑनलाइन टेस्ट सिरिज Join Now

नवीन सरकारी नोकरी अपडेट्स Visit Now

भारताचा भूगोल नोट्स PDF डाउनलोड करा, भारत पिके,भारत लोकसंख्या, भारतातील धर्म, भारतातील खनिज संपत्ति , भारत वने व वनांचे प्रकार

भारताचा भूगोल नोट्स

One thought on “भारताचा भूगोल नोट्स PDF डाउनलोड करा”

  • Pingback: All Subjectwise Notes In Marthi Download Now - Eco-Polity-His

    • Leave a Reply

    Your email address will not be published. Required fields are marked *

    Letest Notification