उस्ताद योजना (USTTAD Scheme) म्हणजे Upgrading the Skills and Training in Traditional Arts/Crafts for Development. ही योजना भारतातील अल्पसंख्याक समुदायांच्या पारंपरिक कला, हस्तकला आणि कारागिरीचे जतन करण्यासाठी तसेच कारागीर आणि तरुणांना आधुनिक कौशल्य प्रशिक्षण देण्यासाठी सुरू करण्यात आली होती. उस्ताद योजना 14 मे 2015 रोजी वाराणसी येथे सुरू करण्यात आली.

या योजनेचा उद्देश केवळ प्रशिक्षण देणे नव्हता, तर पारंपरिक कला-कौशल्यांना राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेशी जोडणे, उत्पादनाची गुणवत्ता व डिझाइन सुधारणे, ब्रँडिंग वाढवणे आणि कारागिरांच्या उपजीविकेच्या संधी मजबूत करणे हा होता.

⚠️ महत्त्वाची अद्ययावत माहिती

सध्याच्या रचनेत USTTAD ही स्वतंत्र योजना म्हणून चालत नाही. केंद्र सरकारच्या अल्पसंख्याक कार्य मंत्रालयाने USTTAD आणि Hamari Dharohar यांना एकत्रित करून त्यांच्या उद्दिष्टांचा समावेश PM VIKAS (प्रधानमंत्री विरासत का संवर्धन) मधील Traditional Training Sub-component मध्ये केला आहे.

उस्ताद योजना म्हणजे काय?

उस्ताद योजना ही अल्पसंख्याक समुदायातील पारंपरिक कारागीर, कलाकार आणि हस्तकला व्यवसायाशी संबंधित व्यक्तींचे कौशल्य वाढविण्यासाठी सुरू करण्यात आलेली केंद्र सरकारची योजना होती.

भारतातील अनेक पारंपरिक कला पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आल्या आहेत. मात्र बदलती बाजारपेठ, आधुनिक उत्पादनांशी स्पर्धा आणि पुरेशा उत्पन्नाचा अभाव यामुळे अनेक पारंपरिक कला मागे पडत होत्या. त्यामुळे या कला जतन करण्यासोबतच त्यांना आधुनिक बाजारपेठेशी जोडण्याचा प्रयत्न उस्ताद योजना अंतर्गत करण्यात आला.

सोप्या भाषेत:

पारंपरिक कला → कौशल्य प्रशिक्षण → आधुनिक डिझाइन → बाजारपेठ → रोजगार व उत्पन्न

उस्ताद योजनेचे पूर्ण नाव

USTTAD = Upgrading the Skills and Training in Traditional Arts/Crafts for Development

मराठीत याचा अर्थ साधारणतः:

पारंपरिक कला व हस्तकलेतील कौशल्य आणि प्रशिक्षणाचे उन्नतीकरण करून विकास साधणे.

उस्ताद योजना कधी सुरू झाली?

उस्ताद योजना 14 मे 2015 रोजी वाराणसी, उत्तर प्रदेश येथे सुरू करण्यात आली. या योजनेचा संबंध भारतातील अल्पसंख्याक समुदायांच्या पारंपरिक कला व हस्तकलेचे संरक्षण आणि विकासाशी आहे.

ही योजना Ministry of Minority Affairs (अल्पसंख्याक कार्य मंत्रालय) अंतर्गत राबवण्यात आली होती.

योजनेची प्रमुख उद्दिष्टे

उस्ताद योजनेची प्रमुख उद्दिष्टे पुढीलप्रमाणे होती:

1. पारंपरिक कला व हस्तकलेचे संरक्षण करणे.
2. मास्टर कारागीर आणि कलाकारांचे कौशल्य वाढवणे.
3. तरुणांना पारंपरिक कला शिकवणे.
4. पारंपरिक कौशल्यांचे दस्तऐवजीकरण करणे.
5. पारंपरिक कला व हस्तकलेचे मानदंड विकसित करणे.
6. कारागिरांना आधुनिक डिझाइनशी जोडणे.
7. राष्ट्रीय बाजारपेठेशी जोडणी करणे.
8. आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेच्या संधी उपलब्ध करून देणे.
9. कारागिरांची रोजगारक्षमता वाढवणे.
10. पारंपरिक आणि लोप पावत असलेल्या कलांचे संरक्षण करणे.
11. स्वयंरोजगाराच्या संधी वाढवणे.
12. कारागिरांना सन्मानजनक उपजीविका मिळवून देण्यास मदत करणे.

उस्ताद योजना कोणासाठी होती?

ही योजना मुख्यतः अल्पसंख्याक समुदायातील पारंपरिक कारागीर, कलाकार, हस्तकला व्यवसायाशी संबंधित व्यक्ती आणि तरुण यांच्यासाठी होती.

केंद्र सरकारने अधिसूचित केलेल्या अल्पसंख्याक समुदायांमध्ये:

• मुस्लिम
• ख्रिश्चन
• शीख
• बौद्ध
• जैन
• पारशी

यांचा समावेश होतो.

उस्ताद योजनेअंतर्गत कोणत्या प्रकारच्या कला?

उस्ताद योजनेचा संबंध विविध पारंपरिक कला आणि हस्तकलेशी होता.

उदाहरणार्थ:

• हातमाग
• हस्तकला
• विणकाम
• भरतकाम
• पारंपरिक वस्त्रनिर्मिती
• धातुकाम
• लाकूडकाम
• पारंपरिक दागिने
• पारंपरिक सजावटीच्या वस्तू
• स्थानिक कलाकुसर
• इतर पारंपरिक कला व हस्तकला

योजनेचा उद्देश विशिष्ट पारंपरिक कला ओळखणे, त्यांचे दस्तऐवजीकरण करणे आणि त्या कौशल्यांना पुढील पिढीपर्यंत पोहोचवणे हा होता.

उस्ताद योजना – कौशल्य प्रशिक्षण

या योजनेमध्ये अनुभवी Master Craftsmen/Artisans यांच्या माध्यमातून तरुणांना पारंपरिक कला शिकवण्यावर भर देण्यात आला.

म्हणजेच अनुभवी कारागीर:

स्वतःचे कौशल्य → तरुणांना प्रशिक्षण → पारंपरिक कलेचे जतन

अशा प्रकारे कौशल्याची पिढ्यान्‌पिढ्यांची परंपरा टिकवण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.

उस्ताद योजना – आधुनिक डिझाइनचा वापर

पारंपरिक कला जपण्याबरोबरच उत्पादनांना आधुनिक ग्राहकांच्या पसंतीनुसार विकसित करण्यावरही भर होता.

यासाठी NIFT, NID आणि Indian Institute of Packaging यांसारख्या संस्थांचा सहभाग घेण्यात आला होता. यामध्ये Design Intervention, Product Development, Packaging, Exhibition आणि Branding यांसारख्या बाबींवर काम करण्यात आले.

यामुळे पारंपरिक उत्पादनांना आधुनिक बाजारपेठेत अधिक आकर्षक बनवण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.

उस्ताद योजना – बाजारपेठेशी जोडणी

कारागीर उत्तम वस्तू तयार करत असले तरी योग्य बाजारपेठ उपलब्ध नसल्यास त्यांना अपेक्षित उत्पन्न मिळत नाही. त्यामुळे उस्ताद योजनेमध्ये Market Linkages हा महत्त्वाचा भाग होता.

यामध्ये:

• प्रदर्शन
• विक्री मेळावे
• ब्रँडिंग
• ई-कॉमर्स
• राष्ट्रीय बाजारपेठ
• आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठ

यांसारख्या माध्यमांद्वारे कारागिरांना ग्राहकांपर्यंत पोहोचण्यास मदत करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.

उस्ताद योजना आणि हुनर हाट

हुनर हाट हे उस्ताद योजनेशी संबंधित महत्त्वाचे व्यासपीठ होते. 2016-17 पासून हुनर हाटचा वापर कारागीर, हस्तकलाकार आणि खाद्यपदार्थ तयार करणाऱ्या व्यक्तींना त्यांच्या उत्पादनांचे प्रदर्शन आणि मार्केटिंग करण्यासाठी करण्यात आला.

हुनर हाटमुळे कारागिरांना:

• उत्पादन प्रदर्शित करण्याची संधी
• थेट ग्राहकांपर्यंत पोहोच
• विक्री वाढवण्याची संधी
• बाजारपेठेशी संपर्क
• पारंपरिक कलेचे प्रमोशन

मिळण्यास मदत झाली.

उस्ताद योजना – महिलांसाठी संधी

उस्ताद योजनेमध्ये किमान 33% जागा अल्पसंख्याक मुली/महिलांसाठी राखीव ठेवण्याची तरतूद होती. महिलांचा अधिक सहभाग असलेल्या Project Implementing Agenciesना प्राधान्य देण्याची तरतूदही होती.

सध्याच्या PM VIKASच्या Traditional Trainingमध्येही महिलांसाठी किमान 33% लक्ष्य ठेवण्यात आले आहे.

उस्ताद योजनेचे प्रमुख फायदे

1. पारंपरिक कला जतन

लोप पावत असलेल्या पारंपरिक कला पुढील पिढीपर्यंत पोहोचवण्यास मदत.

2. कौशल्य विकास

तरुणांना अनुभवी कारागिरांकडून प्रत्यक्ष प्रशिक्षण.

3. रोजगाराच्या संधी

कौशल्याच्या माध्यमातून रोजगार आणि स्वयंरोजगाराची संधी.

4. बाजारपेठ उपलब्ध

कारागिरांना राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय बाजाराशी जोडण्याचा प्रयत्न.

5. उत्पादनाची गुणवत्ता

Design, Packaging आणि Product Developmentमुळे उत्पादनाची गुणवत्ता सुधारण्यास मदत.

6. ब्रँडिंग

पारंपरिक उत्पादनांना बाजारपेठेत स्वतंत्र ओळख निर्माण करण्यास मदत.

7. महिलांना संधी

महिलांच्या सहभागासाठी विशेष तरतूद.

8. आर्थिक सक्षमीकरण

विक्री आणि रोजगाराच्या संधी वाढल्यामुळे कारागिरांच्या उत्पन्नात सुधारणा होण्यास मदत.

9. सांस्कृतिक वारशाचे संरक्षण

भारतीय पारंपरिक कला आणि सांस्कृतिक वारसा जतन करण्यास मदत.

10. आत्मनिर्भरतेला प्रोत्साहन

कौशल्य, उत्पादन आणि बाजारपेठ यांना जोडून कारागिरांना अधिक स्वावलंबी बनवण्याचा प्रयत्न.

उस्ताद योजना – पात्रता

मूळ USTTAD योजनेत पात्रता संबंधित मार्गदर्शक सूचनांनुसार होती.

सध्याच्या PM VIKAS Traditional Training Componentच्या संदर्भात:

• अर्जदार भारतीय नागरिक असावा.
• केंद्र सरकारने अधिसूचित अल्पसंख्याक समुदायातील असावा.
• Aadhaar Card असणे आवश्यक.
• Aadhaar-linked Bank Account आवश्यक.
• प्राधान्याने EWS श्रेणीतील लाभार्थ्यांना लक्ष्य केले जाते.
• Traditional Trainingसाठी सामान्यतः 14 ते 45 वर्षे वयोगटाला लक्ष्य केले जाते.
• संबंधित प्रशिक्षणासाठी आवश्यक पात्रता/अनुभव पूर्ण करणे आवश्यक असू शकते.

उस्ताद योजना – आवश्यक कागदपत्रे

सध्याच्या PM VIKAS प्रक्रियेनुसार साधारणपणे पुढील कागदपत्रांची आवश्यकता लागू शकते:

• आधार कार्ड
• आधारशी लिंक केलेले बँक खाते
• मोबाईल नंबर
• पत्त्याचा पुरावा
• अल्पसंख्याक समुदायाशी संबंधित माहिती
• शैक्षणिक प्रमाणपत्र, लागू असल्यास
• कौशल्य/अनुभव प्रमाणपत्र, लागू असल्यास
• पासपोर्ट आकाराचा फोटो

टीप: संबंधित प्रशिक्षण Job Role आणि Implementing Agencyनुसार अतिरिक्त कागदपत्रे मागितली जाऊ शकतात.

उस्ताद योजना – अर्ज प्रक्रिया

सध्याची महत्त्वाची बाब

USTTADची स्वतंत्र अर्ज प्रक्रिया सध्या उपलब्ध नसून तिच्या Traditional Training उद्दिष्टांचा समावेश PM VIKASमध्ये आहे. त्यामुळे सध्याच्या प्रशिक्षणासाठी PM VIKAS Portalवरील उपलब्ध Registration आणि Training माहिती तपासणे आवश्यक आहे.

सामान्य प्रक्रिया

Step

1: PM VIKASच्या अधिकृत Portalवर जा.

Step

2: Candidate Registration पर्याय निवडा.

Step

3: वैयक्तिक माहिती भरा.

Step

4: Aadhaar आणि Bank Accountची माहिती द्या.

Step

5: उपलब्ध Traditional Training कार्यक्रम तपासा.

Step

6: आपल्या कौशल्य/पात्रतेनुसार प्रशिक्षण निवडा.

Step

7: आवश्यक कागदपत्रे सादर करा.

Step

8: संबंधित Training Partner/Implementing Agencyकडून पडताळणी होऊ शकते.

Step

9: पात्र उमेदवारांना प्रशिक्षणासाठी निवडले जाऊ शकते.

PM VIKASच्या अधिकृत Portalवर Candidate New Applicant Registrationची सुविधा उपलब्ध आहे.

PM VIKASमध्ये उस्ताद योजनेचा समावेश

केंद्र सरकारने अल्पसंख्याक कार्य मंत्रालयाच्या पाच पूर्वीच्या livelihood schemes एकत्रित करून PM VIKAS योजना तयार केली.

यामध्ये:

• USTTAD
• Hamari Dharohar
• Seekho aur Kamao
• Nai Roshni
• Nai Manzil

यांचा समावेश करण्यात आला.

सध्याच्या PM VIKASमध्ये:

USTTAD + Hamari Dharohar → Traditional Training Sub-component

असे स्वरूप आहे.

PM VIKAS Traditional Training Component

सध्याच्या Traditional Trainingमध्ये अल्पसंख्याक समुदायातील पारंपरिक कलाकार आणि कारागिरांना गरजेनुसार प्रशिक्षण देण्यावर भर आहे.

यामध्ये:

• Traditional Arts
• Traditional Crafts
• Languishing Art Forms
• Skill Upgradation
• Capacity Building
• Market Linkages
• Self-employment
• Heritage Preservation

यांसारख्या बाबींवर भर दिला जातो.

उस्ताद योजना – महत्त्वाची माहिती

वरील मूलभूत माहिती केंद्र सरकारच्या अधिकृत दस्तऐवजांवर आधारित आहे.

उस्ताद योजना – 20 FAQ

1. उस्ताद योजना म्हणजे काय?

अल्पसंख्याक समुदायातील पारंपरिक कारागीर आणि कलाकारांचे कौशल्य वाढवून पारंपरिक कला जतन करण्यासाठी सुरू करण्यात आलेली योजना म्हणजे उस्ताद योजना.

2. USTTADचे पूर्ण नाव काय आहे?

USTTADचे पूर्ण नाव Upgrading the Skills and Training in Traditional Arts/Crafts for Development आहे.

3. उस्ताद योजना कधी सुरू झाली?

उस्ताद योजना 14 मे 2015 रोजी वाराणसी येथे सुरू करण्यात आली.

4. उस्ताद योजना कोणत्या मंत्रालयाची आहे?

ही योजना Ministry of Minority Affairs म्हणजेच अल्पसंख्याक कार्य मंत्रालयाशी संबंधित आहे.

5. उस्ताद योजना कोणासाठी होती?

अल्पसंख्याक समुदायातील पारंपरिक कारागीर, कलाकार आणि तरुणांसाठी ही योजना होती.

6. उस्ताद योजनेचा मुख्य उद्देश काय होता?

पारंपरिक कला व हस्तकलेचे संरक्षण, कौशल्यवृद्धी, प्रशिक्षण आणि राष्ट्रीय-आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेशी जोडणी करणे हा मुख्य उद्देश होता.

7. उस्ताद योजनेत कोणत्या कला शिकवल्या जातात?

विविध पारंपरिक कला, हस्तकला, हातमाग, विणकाम, भरतकाम, धातुकाम, लाकूडकाम आणि इतर स्थानिक कला यांचा समावेश होऊ शकतो.

8. उस्ताद योजनेत तरुणांना प्रशिक्षण दिले जाते का?

होय. अनुभवी Master Craftsmen आणि Artisans यांच्या माध्यमातून तरुणांना पारंपरिक कला शिकवण्याचा उद्देश होता.

9. उस्ताद योजनेत बाजारपेठेची सुविधा होती का?

होय. राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय Market Linkages विकसित करण्यावर विशेष भर होता.

10. उस्ताद योजना आणि हुनर हाटचा संबंध काय?

हुनर हाट हे कारागीर आणि कलाकारांना त्यांच्या उत्पादनांचे प्रदर्शन व मार्केटिंग करण्यासाठी महत्त्वाचे व्यासपीठ म्हणून USTTADशी संबंधित होते.

11. उस्ताद योजनेत महिलांसाठी जागा राखीव होत्या का?

होय. मूळ USTTADमध्ये किमान 33% जागा अल्पसंख्याक मुली/महिलांसाठी राखीव ठेवण्यात आल्या होत्या.

12. उस्ताद योजनेत NIFTचा सहभाग होता का?

होय. NIFTने craft clustersमध्ये design intervention, product development, documentation आणि e-marketing linkageसारख्या कामांमध्ये सहभाग घेतला.

13. NIDचा सहभाग होता का?

होय. National Institute of Design (NID) यांसारख्या संस्थांचा Design Development आणि Brand Buildingसाठी सहभाग होता.

14. उस्ताद योजना अजून स्वतंत्रपणे सुरू आहे का?

सध्याच्या रचनेत USTTAD स्वतंत्र योजना नसून तिच्या उद्दिष्टांचा समावेश PM VIKASच्या Traditional Training Sub-componentमध्ये करण्यात आला आहे.

15. PM VIKASमध्ये USTTADचा कोणता घटक आहे?

Traditional Training Sub-component हा USTTADशी संबंधित सध्याचा घटक आहे.

16. PM VIKASसाठी कोणते अल्पसंख्याक समुदाय पात्र आहेत?

मुस्लिम, ख्रिश्चन, शीख, बौद्ध, जैन आणि पारशी हे केंद्र सरकारने अधिसूचित केलेले अल्पसंख्याक समुदाय पात्र आहेत.

17. PM VIKAS Traditional Trainingसाठी वय किती आहे?

सामान्यतः 14 ते 45 वर्षे वयोगटाला Traditional Trainingसाठी लक्ष्य केले जाते.

18. Aadhaar आवश्यक आहे का?

होय. PM VIKASच्या पात्रता निकषांनुसार Aadhaar Card आणि Aadhaar-linked Bank Account आवश्यक आहे.

19. उस्ताद योजनेचा सर्वात मोठा फायदा कोणता?

पारंपरिक कला जतन करण्यासोबतच कारागिरांना कौशल्यवृद्धी, आधुनिक डिझाइन, बाजारपेठ आणि उपजीविकेच्या संधींशी जोडणे हा मोठा फायदा आहे.

20. उस्ताद योजनेची सध्याची माहिती कुठे मिळेल?

सध्याच्या Traditional Trainingसाठी PM VIKASच्या अधिकृत Portalवरील माहिती तपासावी.

महत्त्वाच्या डेली अपडेट साठी Important Links

RELATED