नई मंजिल योजना (Nai Manzil Scheme) ही अल्पसंख्याक समाजातील अशा युवकांसाठी सुरू करण्यात आलेली महत्त्वाची केंद्र सरकारची योजना होती, ज्यांना औपचारिक शालेय शिक्षण पूर्ण करता आले नाही किंवा शाळा सोडावी लागली. या योजनेत शिक्षण आणि कौशल्य प्रशिक्षण यांचा एकत्रित वापर करून युवकांना रोजगारक्षम बनविण्यावर भर देण्यात आला.

महत्त्वाची अद्ययावत माहिती: नई मंजिल ही आता स्वतंत्रपणे राबवली जाणारी योजना नसून ती प्रधानमंत्री विरासत का संवर्धन (PM VIKAS) या एकात्मिक योजनेमध्ये समाविष्ट करण्यात आली आहे. PM VIKAS मध्ये नई मंजिलचा Education Component म्हणून समावेश आहे.

नई मंजिल योजना म्हणजे काय?

नई मंजिल योजना ही अल्पसंख्याक समाजातील शिक्षणापासून वंचित किंवा शाळा सोडलेल्या युवकांना औपचारिक शिक्षणाचे प्रमाणपत्र आणि कौशल्य प्रशिक्षण उपलब्ध करून देण्याच्या उद्देशाने सुरू करण्यात आली होती.

या योजनेद्वारे युवकांना Open Schoolingच्या माध्यमातून शिक्षण पूर्ण करण्याची संधी आणि त्यासोबत रोजगाराभिमुख Skill Training देण्यात येत होते. यामुळे युवकांना रोजगार आणि उपजीविकेच्या चांगल्या संधी मिळण्यास मदत होत होती.

सोप्या भाषेत:

शिक्षण + कौशल्य प्रशिक्षण + रोजगार मार्गदर्शन = चांगल्या उपजीविकेची संधी

नई मंजिल योजना कधी सुरू झाली?

नई मंजिल योजना 8 ऑगस्ट 2015 रोजी पाटणा, बिहार येथे सुरू करण्यात आली. ही योजना 2016-17 मध्ये पूर्णपणे लागू करण्यात आली होती.

या योजनेचा एक महत्त्वाचा वैशिष्ट्यपूर्ण भाग म्हणजे World Bankकडून आर्थिक सहाय्य मिळाले होते. योजनेसाठी पाच वर्षांसाठी ₹650 कोटींची तरतूद करण्यात आली होती, त्यापैकी 50% निधी World Bankकडून अपेक्षित होता.

योजनेची प्रमुख उद्दिष्टे

नई मंजिल योजनेची प्रमुख उद्दिष्टे पुढीलप्रमाणे होती:

1. शाळा सोडलेल्या अल्पसंख्याक युवकांना शिक्षणाची संधी देणे.
2. औपचारिक शिक्षणाचे प्रमाणपत्र मिळवून देणे.
3. Open Schoolingच्या माध्यमातून शिक्षण पूर्ण करण्यास मदत करणे.
4. युवकांना रोजगाराभिमुख कौशल्य प्रशिक्षण देणे.
5. Soft Skills विकसित करणे.
6. रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून देण्यास मदत करणे.
7. युवकांची रोजगारक्षमता वाढवणे.
8. गरीब आणि वंचित अल्पसंख्याक युवकांना मुख्य प्रवाहाशी जोडणे.
9. स्वयंरोजगार आणि उपजीविकेच्या संधी वाढवणे.
10. युवकांना सन्मानजनक आणि टिकाऊ रोजगार मिळवून देण्यास मदत करणे.

नई मंजिल योजना कोणासाठी होती? मुख्य उद्देश अल्पसंख्याक समाजातील अशा युवकांना मदत करणे हा होता ज्यांनी औपचारिक शालेय शिक्षण पूर्ण केले नव्हते.

यामध्ये विशेषतः:

• शाळा सोडलेले युवक
• औपचारिक School Leaving Certificate नसलेले युवक
• मदरसा किंवा इतर Community Education Institutionsमध्ये शिक्षण घेतलेले युवक
• आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल अल्पसंख्याक युवक

यांच्यावर लक्ष केंद्रित करण्यात आले होते.

नई मंजिल योजना आणि शिक्षण

नई मंजिलचे वैशिष्ट्य म्हणजे शिक्षण आणि कौशल्य प्रशिक्षण एकाच कार्यक्रमात उपलब्ध करून देणे.

पात्र युवकांना Open Schoolingद्वारे:

• इयत्ता 8वी
• इयत्ता 10वी

स्तराचे प्रमाणपत्र मिळविण्यासाठी शिक्षणाचा पूल कार्यक्रम उपलब्ध करून देण्यात आला होता.

नंतरच्या PM VIKASच्या Education Componentमध्ये शाळा सोडलेल्या अल्पसंख्याक आणि कारागीर समुदायातील विद्यार्थ्यांना इयत्ता 8वी, 10वी किंवा 12वीपर्यंत शिक्षण पूर्ण करण्यासाठी Open Schoolingच्या माध्यमातून मदत करण्याची तरतूद आहे.

नई मंजिल योजना आणि कौशल्य प्रशिक्षण

शिक्षणासोबतच युवकांना Market-Oriented Skill Training दिले जात होते.

कौशल्य प्रशिक्षणामुळे युवकांना:

• रोजगारासाठी आवश्यक कौशल्य
• Technical Skills
• Soft Skills
• Communication Skills
• Industry-oriented training

मिळण्यास मदत होत होती.

यामुळे शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर रोजगाराच्या बाजारपेठेत प्रवेश करणे तुलनेने सोपे व्हावे हा उद्देश होता.

नई मंजिल योजना – प्रशिक्षणाचा कालावधी

मूळ नई मंजिल योजनेमध्ये 9 ते 12 महिन्यांचा Non-residential Integrated Education and Skill Training Programme होता.

यामध्ये साधारण 3 महिने कौशल्य प्रशिक्षणासाठी देण्यात येत होते.

नई मंजिल योजना आणि रोजगार

नई मंजिलमध्ये केवळ प्रशिक्षण देण्यावर भर नव्हता. पात्र युवकांना Job Placement Support देण्याचीही तरतूद होती.

यामुळे प्रशिक्षण पूर्ण केलेल्या युवकांना त्यांच्या कौशल्यांशी संबंधित रोजगाराच्या संधी शोधण्यास मदत मिळत होती.

तसेच रोजगार मिळाल्यानंतर टिकून राहण्यासाठी Post-Placement Supportची तरतूदही करण्यात आली होती.

नई मंजिल योजना आणि World Bank

नई मंजिल ही World Bank-supported minority welfare programme म्हणून विशेष महत्त्वाची होती.

योजनेची एकूण अंदाजित किंमत ₹650 कोटी होती आणि पाच वर्षांच्या कालावधीसाठी World Bankकडून 50% आर्थिक सहाय्य अपेक्षित होते.

त्यामुळे शिक्षण आणि कौशल्य विकास यांना एकत्र जोडणाऱ्या या योजनेला आंतरराष्ट्रीय संस्थेचेही समर्थन मिळाले होते.

नई मंजिल योजना – लाभ

1. शिक्षणाची संधी

शाळा सोडलेल्या युवकांना शिक्षण पूर्ण करण्याची संधी मिळते.

2. प्रमाणपत्र

Open Schoolingच्या माध्यमातून शैक्षणिक प्रमाणपत्र मिळविण्यास मदत होते.

3. कौशल्य विकास

युवकांना रोजगाराभिमुख कौशल्य प्रशिक्षण मिळते.

4. रोजगाराच्या संधी

Trainingनंतर Job Placement Support उपलब्ध होऊ शकते.

5. Soft Skills

Communication आणि इतर रोजगारासाठी आवश्यक Soft Skillsवर भर दिला जातो.

6. आर्थिक सक्षमीकरण

कौशल्य आणि रोजगाराच्या माध्यमातून युवकांचे उत्पन्न वाढविण्यास मदत होते.

7. मुख्य प्रवाहाशी जोडणे

औपचारिक शिक्षणापासून वंचित युवकांना शिक्षण आणि रोजगाराच्या मुख्य प्रवाहात आणण्यास मदत होते.

8. सन्मानजनक उपजीविका

शिक्षण आणि कौशल्याच्या माध्यमातून युवकांना चांगल्या आणि टिकाऊ उपजीविकेच्या संधी उपलब्ध करून देण्याचा प्रयत्न केला जातो.

नई मंजिल योजना – पात्रता

मूळ योजनेमध्ये पात्रतेचे निकष संबंधित मार्गदर्शक सूचनांनुसार होते. मुख्यतः:

• अर्जदार अल्पसंख्याक समुदायातील युवक असणे.
• औपचारिक शिक्षण अपूर्ण असणे किंवा शाळा सोडलेली असणे.
• संबंधित प्रशिक्षणासाठी आवश्यक अटी पूर्ण करणे.
• वय आणि शैक्षणिक पात्रता संबंधित कार्यक्रमानुसार पूर्ण करणे.

सध्याच्या PM VIKAS संदर्भात, अधिसूचित अल्पसंख्याक समुदायातील भारतीय नागरिक पात्र असू शकतात. PM VIKASच्या Education Componentसाठी सामान्य लक्ष्यित वयोगट 14 ते 45 वर्षे आहे; तसेच Aadhaar आणि Aadhaar-linked bank accountची अट नमूद आहे.

PM VIKASमध्ये नई मंजिलचा समावेश

केंद्र सरकारच्या अल्पसंख्याक कार्य मंत्रालयाने Nai Manzil, Nai Roshni, Seekho aur Kamao, USTTAD आणि Hamari Dharohar या पाच पूर्वीच्या योजनांचे एकत्रीकरण करून PM VIKAS तयार केले आहे.

PM VIKASमध्ये:

Nai Manzil → Education Component

अशा स्वरूपात तिच्या प्रमुख उद्दिष्टांचा समावेश करण्यात आला आहे.

PM VIKAS Education Component

PM VIKASच्या Education Componentचा उद्देश शाळा सोडलेल्या अल्पसंख्याक आणि कारागीर समुदायातील व्यक्तींना Open Schoolingच्या माध्यमातून शिक्षण पूर्ण करण्याची संधी देणे आहे.

यामध्ये:

• 8वीपर्यंत शिक्षण
• 10वीपर्यंत शिक्षण
• 12वीपर्यंत शिक्षण

पूर्ण करण्यासाठी संबंधित मान्यताप्राप्त Open Schooling संस्थांच्या माध्यमातून सहाय्य दिले जाऊ शकते.

नई मंजिल योजना – आवश्यक कागदपत्रे

सध्याच्या PM VIKASसाठी सामान्यतः:

• आधार कार्ड
• आधारशी लिंक केलेले बँक खाते
• मोबाईल नंबर
• अल्पसंख्याक समुदायाशी संबंधित माहिती
• शैक्षणिक कागदपत्रे, उपलब्ध असल्यास
• पत्त्याचा/ओळखीचा पुरावा
• संबंधित Job Roleसाठी आवश्यक प्रमाणपत्रे

यांची आवश्यकता असू शकते.

अंतिम कागदपत्रे संबंधित Component आणि प्रशिक्षणाच्या नियमांनुसार बदलू शकतात.

नई मंजिल योजना – अर्ज प्रक्रिया

महत्त्वाचे: नई मंजिलची मूळ स्वतंत्र योजना आता PM VIKASमध्ये समाविष्ट आहे. त्यामुळे सध्याच्या लाभासाठी PM VIKASच्या अधिकृत प्रक्रियेचा संदर्भ घेणे योग्य आहे.

सामान्य प्रक्रिया

Step

1: PM VIKASच्या अधिकृत Portalवर जा.

Step

2: Candidate New Applicant Registration पर्याय तपासा.

Step

3: आवश्यक वैयक्तिक माहिती भरा.

Step

4: संबंधित Education Component/उपलब्ध प्रशिक्षणाची माहिती तपासा.

Step

5: आवश्यक कागदपत्रे आणि पात्रता पूर्ण करा.

Step

6: अर्ज/Registration पूर्ण करा.

Step 7: संबंधित Training/Implementing Agencyकडून पडताळणी होऊ शकते.

Step 8: पात्र उमेदवारांना संबंधित शिक्षण किंवा प्रशिक्षण कार्यक्रमात सहभागी केले जाऊ शकते.

PM VIKASच्या अधिकृत Portalवर Candidate New Applicant Registrationची सुविधा उपलब्ध आहे.

नई मंजिल योजना – महत्त्वाची माहिती

वरील मूळ योजनेची माहिती अल्पसंख्याक कार्य मंत्रालयाच्या अधिकृत दस्तऐवजांवर आधारित आहे.

नई मंजिल योजना – 20 FAQ

1. नई मंजिल योजना म्हणजे काय?

अल्पसंख्याक समाजातील शाळा सोडलेल्या किंवा औपचारिक शिक्षण पूर्ण न केलेल्या युवकांना शिक्षण आणि कौशल्य प्रशिक्षण देणारी योजना म्हणजे नई मंजिल योजना.

2. नई मंजिल योजना कधी सुरू झाली?

नई मंजिल योजना 8 ऑगस्ट 2015 रोजी सुरू झाली.

3. नई मंजिल योजना कोणत्या मंत्रालयाची होती?

ही योजना केंद्रीय अल्पसंख्याक कार्य मंत्रालयाची होती.

4. नई मंजिल योजना कोणासाठी होती?

ही योजना मुख्यतः अल्पसंख्याक समाजातील शिक्षणापासून वंचित किंवा शाळा सोडलेल्या युवकांसाठी होती.

5. नई मंजिलमध्ये काय लाभ मिळत होता?

शिक्षण, Open Schooling Certification, कौशल्य प्रशिक्षण, Soft Skills आणि Job Placement Support यांचा समावेश होता.

6. नई मंजिलमध्ये कोणते शिक्षण दिले जात होते?

Open Schoolingच्या माध्यमातून औपचारिक शिक्षणाचे प्रमाणपत्र मिळवून देण्याचा प्रयत्न केला जात होता.

7. नई मंजिलमध्ये कौशल्य प्रशिक्षण होते का?

होय. रोजगाराभिमुख Market-driven Skill Training हा योजनेचा महत्त्वाचा भाग होता.

8. नई मंजिलमध्ये नोकरी मिळते का?

ही थेट सरकारी नोकरी देणारी योजना नव्हती. मात्र प्रशिक्षणानंतर Job Placement Support देण्याची तरतूद होती.

9. नई मंजिलमध्ये Soft Skills प्रशिक्षण होते का?

होय. उच्च दर्जाच्या कौशल्य प्रशिक्षणासोबत Soft Skillsवरही भर देण्यात आला होता.

10. नई मंजिल योजना World Bankशी संबंधित होती का?

होय. योजनेला World Bankचे आर्थिक आणि तांत्रिक समर्थन मिळाले होते.

11. नई मंजिल योजनेचा खर्च किती होता?

पाच वर्षांसाठी योजनेची अंदाजित किंमत ₹650 कोटी होती.

12. नई मंजिलमध्ये किती कालावधीचे प्रशिक्षण होते?

मूळ योजनेत 9 ते 12 महिन्यांचा Integrated Education and Skill Training Programme होता. त्यातील सुमारे 3 महिने Skill Trainingसाठी होते.

13. नई मंजिल योजना अजून स्वतंत्रपणे सुरू आहे का?

सध्याच्या रचनेत नई मंजिल स्वतंत्र योजना म्हणून नसून PM VIKASमध्ये समाविष्ट आहे.

14. PM VIKASमध्ये नई मंजिलचा समावेश कोणत्या घटकात आहे?

नई मंजिलशी संबंधित उद्दिष्टे Education Componentमध्ये समाविष्ट आहेत.

15. PM VIKAS Education Componentचा उद्देश काय आहे?

शाळा सोडलेल्या अल्पसंख्याक आणि कारागीर समुदायातील व्यक्तींना Open Schoolingच्या माध्यमातून 8वी, 10वी किंवा 12वीपर्यंत शिक्षण पूर्ण करण्यास मदत करणे हा उद्देश आहे.

16. PM VIKASमध्ये कोणते अल्पसंख्याक समुदाय पात्र आहेत?

बौद्ध, ख्रिश्चन, मुस्लिम, जैन, पारशी आणि शीख हे केंद्र सरकारने अधिसूचित केलेले अल्पसंख्याक समुदाय पात्र आहेत.

17. PM VIKASमध्ये Aadhaar आवश्यक आहे का?

होय. अधिकृत पात्रता निकषांनुसार Aadhaar Card आणि Aadhaar-linked Bank Accountची अट आहे.

18. PM VIKAS Education Componentसाठी वय किती आहे?

सामान्यतः 14 ते 45 वर्षे वयोगटाला Education Componentसाठी लक्ष्यित केले जाते.

19. नई मंजिलचा मुख्य फायदा कोणता?

शिक्षणापासून वंचित युवकांना शिक्षणाचे प्रमाणपत्र + कौशल्य प्रशिक्षण + रोजगाराच्या संधी मिळवून देणे हा मुख्य फायदा आहे.

20. नई मंजिल/PM VIKASची अधिकृत माहिती कुठे मिळेल?

सध्याची माहिती PM VIKASच्या अधिकृत Portalवर तपासता येते. PM VIKAS अधिकृत Portal

महत्त्वाच्या डेली अपडेट साठी Important Links

Related