प्रधानमंत्री रिसर्च फेलोशिप योजना (Prime Minister’s Research Fellowship – PMRF) ही भारत सरकारची उच्च दर्जाच्या संशोधनाला प्रोत्साहन देणारी महत्त्वाची फेलोशिप योजना आहे. या योजनेचा उद्देश Science आणि Engineering/Technology क्षेत्रातील गुणवंत विद्यार्थ्यांना PhD संशोधनासाठी आकर्षक फेलोशिप आणि Research Grant उपलब्ध करून देणे हा आहे.

अंतर्गत निवड झालेल्या संशोधकांना दरमहा ₹70,000 ते ₹80,000 पर्यंत फेलोशिप तसेच दरवर्षी ₹2 लाख Research Grant मिळू शकतो. पाच वर्षांसाठी Research Grantची एकूण रक्कम ₹10 लाखांपर्यंत आहे.

प्रधानमंत्री रिसर्च फेलोशिप योजना म्हणजे काय?

प्रधानमंत्री रिसर्च फेलोशिप योजना म्हणजे भारतातील गुणवंत विद्यार्थ्यांना उच्च दर्जाचे PhD संशोधन करण्यासाठी आर्थिक आणि संशोधनविषयक सहाय्य देणारी योजना.

या योजनेचा मुख्य भर Science, Engineering आणि Technology क्षेत्रातील उत्कृष्ट संशोधनाला प्रोत्साहन देण्यावर आहे.

यामुळे विद्यार्थ्यांना देशातील मान्यताप्राप्त PMRF Granting Institutes मध्ये संशोधन करण्याची संधी मिळते.

प्रधानमंत्री रिसर्च फेलोशिप योजना कधी सुरू झाली?

प्रधानमंत्री रिसर्च फेलोशिप (PMRF) योजना 2018 मध्ये सुरू करण्यात आली.

या योजनेचा उद्देश देशातील सर्वोत्तम विद्यार्थ्यांना संशोधन क्षेत्रात आकर्षित करणे आणि भारतातील Research & Development क्षमता मजबूत करणे हा आहे.

योजनेची प्रमुख उद्दिष्टे

प्रधानमंत्री रिसर्च फेलोशिप योजनेची प्रमुख उद्दिष्टे पुढीलप्रमाणे आहेत:

• उच्च दर्जाच्या संशोधनाला प्रोत्साहन देणे.
• गुणवंत विद्यार्थ्यांना PhD संशोधनासाठी प्रोत्साहित करणे.
• Science आणि Engineering क्षेत्रात संशोधन वाढवणे.
• देशातील Research & Development क्षमता मजबूत करणे.
• विद्यार्थ्यांना आकर्षक आर्थिक सहाय्य उपलब्ध करून देणे.
• Innovation आणि नवीन तंत्रज्ञानाच्या विकासाला चालना देणे.
• भारतातील संशोधनाची आंतरराष्ट्रीय गुणवत्ता वाढवणे.
• उद्योग आणि संशोधन क्षेत्रातील सहकार्याला प्रोत्साहन देणे.

प्रधानमंत्री रिसर्च फेलोशिप योजनेत किती फेलोशिप मिळते?

सध्याच्या PMRF मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार फेलोशिपची रक्कम पुढीलप्रमाणे आहे:

याशिवाय प्रत्येक Fellow ला दरवर्षी ₹2 लाख Research Grant मिळतो. पाच वर्षांसाठी याची कमाल एकूण रक्कम ₹10 लाख आहे.

प्रधानमंत्री रिसर्च फेलोशिप योजना – पात्रता

PMRF साठी पात्रता संबंधित प्रवेश मार्ग आणि त्या वेळच्या अधिकृत मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार ठरते.

सध्याच्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार Direct Entry साठी काही प्रमुख निकषांमध्ये पुढील बाबींचा समावेश आहे:

Direct Entry मधील एक मार्ग

IISc, IITs, NITs, IISERs, IIEST आणि Centrally Funded IIITs यांसारख्या संस्थांमधून संबंधित Science & Technology पदवी/एकात्मिक अभ्यासक्रमाच्या अंतिम वर्षात असणे किंवा पूर्ण केलेले असणे आणि किमान CGPA/CPI 8.0/10 असणे आवश्यक असू शकते. तसेच PMRF Granting Institute मधील PhD कार्यक्रमात निवड झालेले असणे आवश्यक आहे.

इतर मान्यताप्राप्त संस्थांमधील उमेदवार

इतर मान्यताप्राप्त भारतीय संस्था/विद्यापीठांमधून पात्र अभ्यासक्रम पूर्ण केलेल्या उमेदवारांसाठी किमान CGPA 8 सोबत संबंधित GATE विषयात 650 किंवा त्यापेक्षा जास्त गुण, किंवा काही विशिष्ट पर्यायी पात्रता निकष लागू होऊ शकतात.

महत्त्वाचे: PMRF ची पात्रता वेळोवेळी अद्ययावत होऊ शकते. त्यामुळे अर्ज करण्यापूर्वी नवीनतम अधिकृत Guidelines तपासणे आवश्यक आहे. अधिकृत PMRF Guidelines पेजवर 27 जुलै 2026 रोजीचे अद्ययावत Guidelines उपलब्ध आहेत.

PMRF साठी कोणत्या क्षेत्रातील विद्यार्थी पात्र असतात?

प्रधानमंत्री रिसर्च फेलोशिप योजना प्रामुख्याने Science आणि Engineering/Technology क्षेत्रातील PhD संशोधनासाठी आहे.

संशोधनाच्या विविध क्षेत्रांमध्ये उदाहरणार्थ:

• Computer Science
• Data Science
• Mathematics
• Physics
• Chemistry
• Mechanical Engineering
• Electrical Engineering
• Electronics Engineering
• Civil Engineering
• Chemical Engineering
• Biotechnology
• Biomedical Engineering
• Materials Science
• Agricultural Sciences
• Interdisciplinary Science & Engineering

यांसारख्या क्षेत्रांचा समावेश होऊ शकतो.

प्रधानमंत्री रिसर्च फेलोशिप योजनेचे फायदे

1. आकर्षक मासिक फेलोशिप

निवड झालेल्या Fellowsना PhD दरम्यान ₹70,000 ते ₹80,000 पर्यंत मासिक फेलोशिप मिळू शकते.

2. Research Grant

प्रत्येक Fellowला दरवर्षी ₹2 लाख Research Grant मिळतो.

3. उच्च दर्जाचे संशोधन

PMRF Granting Institutesमध्ये संशोधन करण्याची संधी मिळते.

4. संशोधनासाठी आर्थिक मदत

प्रयोग, संशोधन साहित्य आणि इतर अनुमत संशोधन गरजांसाठी Research Grantचा उपयोग करता येतो.

5. Innovationला प्रोत्साहन

नवीन तंत्रज्ञान, संशोधन आणि समस्यांवर नाविन्यपूर्ण उपाय शोधण्यासाठी विद्यार्थ्यांना प्रोत्साहन मिळते.

प्रधानमंत्री रिसर्च फेलोशिप योजनेत निवड प्रक्रिया

PMRFची निवड प्रक्रिया साधारणपणे संस्थेच्या Nomination पासून सुरू होते.

प्रमुख टप्पे

1. PhD Admission

उमेदवाराने PMRF Granting Instituteमध्ये पात्र PhD कार्यक्रमात प्रवेश घेतलेला असणे आवश्यक आहे.

2. Institute Nomination

पात्र उमेदवारांची संबंधित संस्था PMRFसाठी nomination करू शकते.

3. Detailed Application

निवडलेल्या/नामांकित उमेदवाराकडून सविस्तर application आणि research-related information घेतली जाते.

4. Expert Evaluation

राष्ट्रीय स्तरावरील तज्ज्ञ पॅनेलद्वारे अर्जांचे मूल्यांकन केले जाते.

5. Final Selection

मूल्यांकनानंतर पात्र उमेदवारांची PMRF Fellow म्हणून निवड केली जाते.

PMRF मध्ये Direct Entry आणि Lateral Entry

PMRF मध्ये Direct Entry आणि Lateral Entry अशा मार्गांचा समावेश आहे.

Direct Entry

PhD कार्यक्रमाच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात पात्र उमेदवारांचा विचार Direct Entry अंतर्गत केला जाऊ शकतो.

Lateral Entry

आधीच PhD कार्यक्रमात असलेल्या पात्र विद्यार्थ्यांसाठी Lateral Entryचा मार्ग उपलब्ध असू शकतो.

अधिकृत FAQनुसार Direct Entryसाठी Scholar एकदा, तर Lateral Entryसाठी दोनदा अर्ज करण्याची संधी नमूद केली आहे.

प्रधानमंत्री रिसर्च फेलोशिप योजनेचा कालावधी

फेलोशिपचा कालावधी विद्यार्थ्याच्या PhD कार्यक्रमाच्या स्वरूपावर अवलंबून असतो.

अधिकृत माहितीनुसार:

• Integrated course विद्यार्थ्यांसाठी फेलोशिप साधारणपणे PhDच्या चौथ्या वर्षाच्या शेवटपर्यंत असू शकते.
• B.Tech किंवा समकक्ष पार्श्वभूमीच्या विद्यार्थ्यांसाठी ती PhDच्या पाचव्या वर्षाच्या शेवटपर्यंत असू शकते.
• Lateral Entry विद्यार्थ्यांसाठी उर्वरित PhD कालावधीपुरती फेलोशिप लागू होते.

प्रधानमंत्री रिसर्च फेलोशिप योजनेत अर्ज कसा करावा?

PMRFमध्ये सामान्य विद्यार्थ्यांप्रमाणे थेट स्वतंत्रपणे फेलोशिप अर्ज करण्याऐवजी संबंधित PMRF Granting Instituteमार्फत nomination प्रक्रिया होते.

अर्जाची सामान्य प्रक्रिया

Step

1: पात्र PMRF Granting Instituteमध्ये PhDसाठी प्रवेश घ्या.

Step

2: PMRFच्या पात्रता निकषांची पूर्तता करा.

Step

3: संबंधित संस्थेकडून nomination प्रक्रिया पूर्ण होते.

Step

4: Nominationनंतर PMRF Portalवर आवश्यक माहिती व application पूर्ण करा.

Step

5: Research proposal आणि आवश्यक कागदपत्रे सादर करा.

Step

6: तज्ज्ञ पॅनेलकडून applicationचे evaluation केले जाते.

Step

7: अंतिम निवड झाल्यानंतर PMRF Fellowship सुरू होते.

प्रधानमंत्री रिसर्च फेलोशिप योजना – महत्त्वाची माहिती

प्रधानमंत्री रिसर्च फेलोशिप योजना – 20 FAQ

1. प्रधानमंत्री रिसर्च फेलोशिप योजना म्हणजे काय?

Science आणि Engineering/Technology क्षेत्रातील गुणवंत विद्यार्थ्यांना PhD संशोधनासाठी आकर्षक फेलोशिप आणि Research Grant देणारी योजना म्हणजे PMRF.

2. PMRF चे पूर्ण रूप काय आहे?

Prime Minister’s Research Fellowship असे PMRFचे पूर्ण रूप आहे.

3. PMRF योजना कधी सुरू झाली?

PMRF योजना 2018 मध्ये सुरू करण्यात आली.

4. PMRFमध्ये किती फेलोशिप मिळते?

पहिल्या आणि दुसऱ्या वर्षी ₹70,000, तिसऱ्या वर्षी ₹75,000 आणि चौथ्या व पाचव्या वर्षी ₹80,000 प्रतिमहिना फेलोशिप आहे.

5. PMRFमध्ये Research Grant किती मिळतो?

दरवर्षी ₹2 लाख Research Grant मिळतो; पाच वर्षांसाठी एकूण ₹10 लाखांपर्यंत रक्कम आहे.

6. PMRFमध्ये कोणत्या विद्यार्थ्यांना संधी मिळते?

Science आणि Engineering/Technology क्षेत्रातील पात्र PhD विद्यार्थ्यांना PMRFसाठी संधी मिळते.

7. PMRFसाठी PhDमध्ये प्रवेश आवश्यक आहे का?

होय. PMRF FAQनुसार उमेदवाराने PMRF Granting Instituteमध्ये संबंधित PhD कार्यक्रमात प्रवेश घेतलेला असणे आवश्यक आहे.

8. PMRFसाठी CGPA किती आवश्यक आहे?

काही Direct Entry मार्गांसाठी किमान CGPA/CPI 8.0 हा निकष आहे; मात्र अचूक पात्रता प्रवेश मार्गानुसार बदलू शकते.

9. GATE गुणांचा उपयोग PMRF पात्रतेसाठी होतो का?

काही पात्रता मार्गांमध्ये GATE 650 किंवा त्यापेक्षा जास्त गुणांचा निकष नमूद आहे.

10. PMRFसाठी थेट विद्यार्थी अर्ज करू शकतो का?

सामान्यतः संबंधित PMRF Granting Instituteकडून nomination प्रक्रिया केली जाते.

11. PMRFमध्ये Direct Entry म्हणजे काय?

PhD कार्यक्रमाच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात पात्र विद्यार्थ्यांचा PMRFसाठी विचार होणे म्हणजे Direct Entry.

12. Lateral Entry म्हणजे काय?

आधीच PhDमध्ये असलेल्या पात्र विद्यार्थ्यांना PMRFमध्ये प्रवेश देण्याचा मार्ग म्हणजे Lateral Entry.

13. PMRFमध्ये किती वेळा अर्ज करता येतो?

अधिकृत FAQनुसार Direct Entryसाठी एकदा आणि Lateral Entryसाठी दोनदा अर्ज करता येतो.

14. PMRFमध्ये कोणत्या विषयांचा समावेश होतो?

Science, Engineering आणि Technologyशी संबंधित विविध संशोधन क्षेत्रांचा समावेश होतो.

15. PMRFमध्ये Computer Science विद्यार्थ्यांना संधी आहे का?

होय. Computer Science, Data Science आणि Mathematics यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये PMRF संशोधनाला प्रोत्साहन आहे.

16. PMRFमध्ये Physics विद्यार्थ्यांना संधी आहे का?

होय. Physics हे PMRFच्या संशोधन क्षेत्रांपैकी एक आहे.

17. PMRFचा Research Grant कशासाठी असतो?

Research Grantचा उपयोग संबंधित संस्थेच्या नियमांनुसार संशोधनाशी संबंधित अनुमत खर्चासाठी केला जातो.

18. PMRFमध्ये दोन Fellowship एकाच वेळी घेता येतात का?

अधिकृत मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार Scholar एकाच वेळी दोन Fellowships घेऊ शकत नाही.

19. PMRF Fellowship किती वर्षांसाठी मिळते?

PhDच्या अभ्यासक्रमाच्या प्रकारानुसार साधारणपणे चार किंवा पाच वर्षांपर्यंतची रचना आहे; Lateral Entryमध्ये उर्वरित कालावधी लागू होतो.

20. PMRF योजनेचा मुख्य फायदा काय आहे?

गुणवंत PhD विद्यार्थ्यांना आकर्षक फेलोशिप, Research Grant आणि उच्च दर्जाच्या संशोधनासाठी प्रोत्साहन मिळणे हा PMRFचा सर्वात मोठा फायदा आहे.

महत्त्वाच्या डेली अपडेट साठी Important Links

RELATED