ई-संजीवनी योजना (eSanjeevani) ही भारत सरकारच्या आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालयाची राष्ट्रीय टेलिमेडिसिन सेवा आहे. या डिजिटल आरोग्य सेवेच्या माध्यमातून नागरिकांना प्रत्यक्ष रुग्णालयात न जाता ऑनलाइन डॉक्टर आणि वैद्यकीय तज्ज्ञांचा सल्ला घेता येतो. विशेषतः ग्रामीण, दुर्गम आणि आरोग्यसेवा सहज उपलब्ध नसलेल्या भागांतील नागरिकांसाठी ई-संजीवनी महत्त्वाची ठरते.

ई-संजीवनीची सुरुवात 2019 मध्ये झाली असून ती C-DAC ने विकसित केलेली cloud-based telemedicine platform आहे. सध्या या सेवेमध्ये eSanjeevani OPD द्वारे रुग्णांना घरातून डॉक्टरांशी संपर्क साधता येतो, तर eSanjeevani AB-AAM अंतर्गत आरोग्य केंद्रांमार्फत डॉक्टर-ते-डॉक्टर टेलिकन्सल्टेशनची सुविधा उपलब्ध आहे.

थोडक्यात

ई-संजीवनी योजना म्हणजे काय?

ई-संजीवनी योजना ही नागरिकांना डिजिटल माध्यमातून आरोग्यसेवा उपलब्ध करून देणारी भारताची राष्ट्रीय टेलिमेडिसिन सेवा आहे. मोबाईल किंवा उपलब्ध डिजिटल सुविधेच्या माध्यमातून रुग्ण डॉक्टरांशी ऑनलाइन सल्लामसलत करू शकतात.

या सेवेचा विशेष फायदा ग्रामीण आणि दुर्गम भागातील नागरिकांना होतो. त्यामुळे डॉक्टर किंवा तज्ज्ञ रुग्णालयापासून दूर असले तरी डिजिटल माध्यमातून वैद्यकीय सल्ला घेण्याची सुविधा मिळते.

योजनेचा मुख्य उद्देश

ई-संजीवनी योजनेची प्रमुख उद्दिष्टे पुढीलप्रमाणे आहेत:

• नागरिकांना घरबसल्या आरोग्य सल्ला उपलब्ध करून देणे.
• ग्रामीण व दुर्गम भागातील आरोग्यसेवा मजबूत करणे.
• डॉक्टर आणि रुग्ण यांच्यात डिजिटल माध्यमातून संपर्क निर्माण करणे.
• तज्ज्ञ डॉक्टरांचा सल्ला अधिक सुलभ करणे.
• आरोग्यसेवेसाठी प्रवासाचा वेळ आणि खर्च कमी करण्यास मदत करणे.
• प्राथमिक आरोग्य केंद्रांना तज्ज्ञ वैद्यकीय सेवांशी जोडणे.
• डिजिटल हेल्थ इकोसिस्टमला प्रोत्साहन देणे.

ई-संजीवनी योजनेच्या दोन प्रमुख सेवा

ई-संजीवनीचे मुख्यतः दोन प्रकार आहेत.

1. eSanjeevani OPD

ही Patient-to-Doctor Telemedicine Service आहे.

यामध्ये नागरिक आपल्या घरातून ऑनलाइन OPD सेवेचा वापर करून डॉक्टरांशी सल्लामसलत करू शकतात. ही सेवा Android आणि iOS स्मार्टफोनसाठी उपलब्ध असल्याचे आरोग्य मंत्रालयाच्या मार्गदर्शिकेत नमूद आहे.

eSanjeevani OPD चे फायदे

• घरबसल्या डॉक्टरांचा सल्ला
• ऑनलाइन OPD
• डिजिटल पद्धतीने वैद्यकीय सल्ला
• स्मार्टफोनवरून सेवा
• दुर्गम भागातील नागरिकांसाठी उपयुक्त सुविधा

2. eSanjeevani AB-AAM

ही Doctor-to-Doctor Telemedicine Service आहे.

यामध्ये Ayushman Arogya Mandir/आरोग्य केंद्र हे Spoke म्हणून आणि तज्ज्ञ डॉक्टर किंवा रुग्णालय हे Hub म्हणून काम करते. रुग्ण आरोग्य केंद्रावर उपस्थित असताना तेथील आरोग्य कर्मचारी डिजिटल माध्यमातून तज्ज्ञ डॉक्टरांशी संपर्क साधू शकतात.

ई-संजीवनी योजनेचा Hub-and-Spoke Model

ई-संजीवनीमध्ये Hub-and-Spoke Model वापरला जातो.

Spoke → आरोग्य केंद्र / प्राथमिक आरोग्य सेवा केंद्र

⬇️

Digital Teleconsultation

⬇️

Hub → डॉक्टर / Specialist / Medical Facility

यामुळे ग्रामीण किंवा दुर्गम भागातील रुग्णांना आवश्यकतेनुसार तज्ज्ञ डॉक्टरांचा सल्ला मिळण्यास मदत होते.

ई-संजीवनी योजनेचे फायदे

1. घरबसल्या डॉक्टरांचा सल्ला

रुग्णांना प्रत्येक वेळी रुग्णालयात जाण्याची आवश्यकता नसते.

2. ग्रामीण भागासाठी उपयुक्त

दुर्गम आणि आरोग्यसेवा कमी उपलब्ध असलेल्या भागात डिजिटल आरोग्यसेवा पोहोचवण्यास मदत होते.

3. तज्ज्ञ डॉक्टरांशी संपर्क

आरोग्य केंद्रांमार्फत आवश्यकतेनुसार Specialist Doctors शी ऑनलाइन संपर्क साधता येतो.

4. वेळ आणि प्रवासाचा खर्च कमी

ऑनलाइन सल्ल्यामुळे अनेक किरकोळ किंवा follow-up समस्यांसाठी प्रवास टाळता येतो.

5. डिजिटल आरोग्य सेवा

ई-संजीवनी भारताच्या डिजिटल हेल्थ इन्फ्रास्ट्रक्चरचा महत्त्वाचा भाग बनली आहे.

ई-संजीवनी योजनेत e-Prescription

टेलिकन्सल्टेशननंतर डॉक्टरांकडून e-Prescription तयार केले जाऊ शकते. eSanjeevani AB-AAM च्या अधिकृत माहितीनुसार, सल्लामसलतीनंतर तयार होणारे e-prescription औषधे मिळवण्यासाठी वापरले जाऊ शकते.

ई-संजीवनी योजना – कोणासाठी आहे?

ई-संजीवनी योजना ही सामान्य नागरिकांसाठी राष्ट्रीय टेलिमेडिसिन सेवा आहे.

विशेषतः:

• ग्रामीण भागातील नागरिक
• दुर्गम भागातील नागरिक
• आरोग्य केंद्रापासून दूर असलेले नागरिक
• घरातून डॉक्टरांचा सल्ला घेऊ इच्छिणारे नागरिक
• नियमित follow-up आवश्यक असलेले रुग्ण

यांना ही डिजिटल सेवा उपयुक्त ठरू शकते.

ई-संजीवनी योजनेसाठी पात्रता

ही पारंपरिक अर्थाने शिष्यवृत्ती किंवा आर्थिक सहाय्य योजना नसल्यामुळे विशिष्ट उत्पन्न मर्यादा किंवा जातीय पात्रता लागू नाही.

ऑनलाइन आरोग्य सल्ला घेण्यासाठी उपलब्ध eSanjeevani सेवेवर आवश्यक नोंदणी प्रक्रिया पूर्ण करावी लागते.

ई-संजीवनी योजना – ऑनलाइन नोंदणी प्रक्रिया

Step 1

ई-संजीवनीच्या अधिकृत पोर्टलवर जा.

Step 2

eSanjeevani OPD सेवा निवडा.

Step 3

मोबाईल क्रमांकाद्वारे आवश्यक नोंदणी प्रक्रिया पूर्ण करा.

Step 4

रुग्णाची आवश्यक माहिती भरा.

Step 5

उपलब्ध डॉक्टर/OPD निवडा.

Step 6

ऑनलाइन Consultation साठी प्रतीक्षा करा.

Step 7

डॉक्टरांशी Video/Online Consultation करा.

Step 8

डॉक्टरांचा सल्ला आणि उपलब्ध असल्यास e-Prescription जतन करा.

अधिकृत eSanjeevani पोर्टलवर ऑनलाइन सेवेची माहिती उपलब्ध आहे.

ई-संजीवनी योजनेसाठी आवश्यक माहिती

ऑनलाइन नोंदणी करताना साधारणपणे पुढील माहिती आवश्यक असू शकते:

• मोबाईल क्रमांक
• नाव
• वय
• लिंग
• पत्ता
• आरोग्याशी संबंधित प्राथमिक माहिती
• पूर्वीचे वैद्यकीय तपशील, लागू असल्यास

eSanjeevani च्या Privacy Policy नुसार नोंदणीच्या वेळी नाव, लिंग, वय, पत्ता, मोबाईल क्रमांक, ई-मेल आणि आरोग्यविषयक नोंदी यांसारखी माहिती संकलित केली जाऊ शकते.

ई-संजीवनी योजना आणि Ayushman Arogya Mandir

Ayushman Arogya Mandir मध्ये Tele Consultation ही महत्त्वाची सेवा आहे. यामुळे प्राथमिक आरोग्य केंद्रांना तज्ज्ञ वैद्यकीय सेवांशी डिजिटल माध्यमातून जोडण्यास मदत होते.

यामुळे प्राथमिक आरोग्यसेवा, डिजिटल तंत्रज्ञान आणि तज्ज्ञ वैद्यकीय सल्ला यांचा समन्वय साधला जातो.

ई-संजीवनी योजना 2026 मधील महत्त्वाची माहिती

आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालयाच्या 2025-26 Annual Report नुसार, 2 डिसेंबर 2025 पर्यंत eSanjeevani सेवेमार्फत 4.3 कोटींपेक्षा जास्त रुग्णांना सेवा देण्यात आली होती. अहवालात 1,36,273 आरोग्य सुविधांचे नेटवर्क, 18,126 hubs आणि 771 online OPDs तसेच 2.29 लाखांहून अधिक healthcare providers यांचा उल्लेख आहे.

ई-संजीवनी योजना – महत्त्वाचे मुद्दे

• ही राष्ट्रीय टेलिमेडिसिन सेवा आहे.
• आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालयाशी संबंधित आहे.
• C-DAC ने ही डिजिटल प्रणाली विकसित केली आहे.
• eSanjeevani OPD मध्ये Patient-to-Doctor Consultation होते.
• eSanjeevani AB-AAM मध्ये Doctor-to-Doctor Consultation होते.
• Hub-and-Spoke Model वापरला जातो.
• ग्रामीण आणि दुर्गम भागांसाठी विशेषतः उपयुक्त आहे.
• ऑनलाइन डॉक्टरांचा सल्ला घेता येतो.
• आवश्यकतेनुसार e-Prescription उपलब्ध होऊ शकते.

ई-संजीवनी योजना – 20 FAQ

1. ई-संजीवनी योजना काय आहे?

ई-संजीवनी ही भारत सरकारची राष्ट्रीय टेलिमेडिसिन सेवा असून नागरिकांना ऑनलाइन डॉक्टरांचा सल्ला मिळवून देण्याचा तिचा उद्देश आहे.

2. ई-संजीवनी कोणत्या मंत्रालयाची सेवा आहे?

ही आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालयाची राष्ट्रीय टेलिमेडिसिन सेवा आहे.

3. eSanjeevani चे पूर्ण नाव काय आहे?

eSanjeevani – National Telemedicine Service of India.

4. ई-संजीवनी कधी सुरू झाली?

eSanjeevani चे operational launch नोव्हेंबर 2019 मध्ये झाले.

5. ई-संजीवनीचा मुख्य उद्देश काय आहे?

डिजिटल माध्यमातून नागरिकांना डॉक्टर आणि तज्ज्ञ वैद्यकीय सेवांपर्यंत सुलभ प्रवेश देणे.

6. eSanjeevani OPD म्हणजे काय?

ही Patient-to-Doctor ऑनलाइन OPD सेवा आहे.

7. eSanjeevani AB-AAM म्हणजे काय?

ही आरोग्य केंद्र आणि तज्ज्ञ डॉक्टर यांच्यातील Doctor-to-Doctor Telemedicine सेवा आहे.

8. ई-संजीवनीवरून घरबसल्या डॉक्टरांचा सल्ला घेता येतो का?

होय. eSanjeevani OPD द्वारे घरातून ऑनलाइन वैद्यकीय सल्ला घेता येतो.

9. ई-संजीवनीसाठी कोण पात्र आहे?

ऑनलाइन आरोग्यसेवेचा लाभ घेऊ इच्छिणारे नागरिक उपलब्ध नोंदणी प्रक्रियेनुसार सेवा वापरू शकतात.

10. ई-संजीवनीसाठी उत्पन्नाची अट आहे का?

नाही. ही आर्थिक मदत देणारी योजना नसून टेलिमेडिसिन सेवा आहे.

11. ई-संजीवनीमध्ये कोणत्या प्रकारचे डॉक्टर असतात?

सेवेच्या उपलब्धतेनुसार General Doctors, Specialists आणि इतर healthcare providers कडून सल्ला मिळू शकतो.

12. e-Prescription मिळते का?

होय, टेलिकन्सल्टेशननंतर डॉक्टरांकडून e-Prescription उपलब्ध होऊ शकते.

13. मोबाईलवर ई-संजीवनी वापरता येते का?

होय. eSanjeevani OPD स्मार्टफोनवर वापरता येते.

14. ई-संजीवनी ग्रामीण भागासाठी उपयुक्त आहे का?

होय. ग्रामीण आणि दुर्गम भागातील नागरिकांना डॉक्टर व तज्ज्ञांशी डिजिटल माध्यमातून जोडणे हा योजनेचा महत्त्वाचा उद्देश आहे.

15. ई-संजीवनीमध्ये पैसे मिळतात का?

नाही. ही थेट पैसे देणारी सरकारी योजना नाही.

16. ई-संजीवनीमध्ये नोंदणी कशी करावी?

अधिकृत eSanjeevani पोर्टलवर जाऊन उपलब्ध OPD/registration प्रक्रिया पूर्ण करता येते.

17. ई-संजीवनी कोणत्या तंत्रज्ञानावर आधारित आहे?

ही cloud-based telemedicine platform आहे आणि ती C-DAC ने विकसित केली आहे.

18. ई-संजीवनीमध्ये Hub-and-Spoke Model म्हणजे काय?

आरोग्य केंद्राला Spoke आणि तज्ज्ञ वैद्यकीय सुविधा/डॉक्टरांना Hub म्हणून जोडून डिजिटल सल्ला देण्याची व्यवस्था म्हणजे Hub-and-Spoke Model.

19. ई-संजीवनी सेवा 2026 मध्ये सुरू आहे का?

होय. 2026 मध्येही eSanjeevani राष्ट्रीय टेलिमेडिसिन सेवा म्हणून कार्यरत आहे.

20. ई-संजीवनीची अधिकृत वेबसाइट कोणती?

eSanjeevani अधिकृत वेबसाइट

महत्त्वाच्या डेली अपडेट साठी Important Links

RELATED