लखपती दीदी योजना (Lakhpati Didi Scheme) ही ग्रामीण भागातील महिलांचे आर्थिक सक्षमीकरण करण्यासाठी केंद्र सरकारचा महत्त्वाचा उपक्रम आहे. या उपक्रमाचा मुख्य उद्देश स्वयं-सहायता गटांशी (SHGs) जोडलेल्या महिलांचे वार्षिक कौटुंबिक उत्पन्न किमान ₹1 लाख किंवा त्यापेक्षा जास्त करण्यासाठी त्यांना विविध उत्पन्ननिर्मितीच्या संधी उपलब्ध करून देणे हा आहे.

ही केवळ थेट ₹1 लाख रुपये देणारी योजना नाही. महिलांना कौशल्य प्रशिक्षण, स्वयंरोजगार, लघुउद्योग, वित्तीय सेवा, बाजारपेठेशी जोडणी आणि विविध सरकारी योजनांचा लाभ मिळवून देऊन त्यांचे उत्पन्न वाढवण्यावर भर दिला जातो.

थोडक्यात

लखपती दीदी योजना म्हणजे काय?

लखपती दीदी योजना हा ग्रामीण महिलांना आर्थिकदृष्ट्या स्वावलंबी बनवण्यासाठी राबवला जाणारा महत्त्वाचा उपक्रम आहे.

यामध्ये महिलांना केवळ आर्थिक मदत देण्याऐवजी त्यांच्या उत्पन्नाचे स्थिर आणि शाश्वत स्रोत निर्माण करण्यावर भर दिला जातो.

महिला स्वयं-सहायता गटांच्या माध्यमातून:

• शेतीपूरक व्यवसाय
• पशुपालन
• दुग्ध व्यवसाय
• कुक्कुटपालन
• मधमाशीपालन
• खाद्यप्रक्रिया
• हस्तकला
• लघुउद्योग
• सेवा व्यवसाय

यांसारख्या उपक्रमांना प्रोत्साहन दिले जाऊ शकते.

लखपती दीदी म्हणजे काय?

लखपती दीदी म्हणजे अशी महिला SHG सदस्य जिचे वार्षिक कौटुंबिक उत्पन्न किमान ₹1 लाख आहे आणि हे उत्पन्न वर्षभरात किमान चार व्यावसायिक/उत्पन्नाच्या स्रोतांमधून सातत्याने मिळते, अशी संकल्पना अधिकृत मार्गदर्शक तत्त्वांमध्ये वापरली जाते.

म्हणूनच लखपती दीदी योजना म्हणजे प्रत्येक महिलेला थेट ₹1 लाख देणारी योजना नाही.

योजनेचा उद्देश महिलांना स्वतःचे उत्पन्न वाढवून त्या पातळीपर्यंत पोहोचण्यास मदत करणे आहे.

लखपती दीदी योजना कधी सुरू झाली?

15 ऑगस्ट 2023 रोजी पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी लाल किल्ल्यावरून लखपती दीदी उपक्रमाचा उल्लेख केला.

सुरुवातीला 2 कोटी महिलांना लखपती दीदी बनवण्याचे लक्ष्य जाहीर करण्यात आले होते. त्यानंतर केंद्र सरकारने हे लक्ष्य वाढवून 3 कोटी महिलांना लखपती दीदी बनवण्याचे उद्दिष्ट निश्चित केले.

हा उपक्रम Deendayal Antyodaya Yojana – National Rural Livelihoods Mission (DAY-NRLM) च्या माध्यमातून महिला स्वयं-सहायता गटांच्या सक्षमीकरणाशी जोडलेला आहे.

योजनेचा मुख्य उद्देश

लखपती दीदी योजना राबवण्यामागील प्रमुख उद्देश:

• ग्रामीण महिलांचे उत्पन्न वाढवणे.
• महिलांना आर्थिकदृष्ट्या स्वावलंबी बनवणे.
• महिला SHGs मजबूत करणे.
• महिलांना स्वयंरोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून देणे.
• कौशल्य विकासाला प्रोत्साहन देणे.
• महिलांना बँकिंग आणि वित्तीय सेवांशी जोडणे.
• महिलांच्या उत्पादनांना बाजारपेठ उपलब्ध करून देणे.
• ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला चालना देणे.
• कुटुंबाच्या उत्पन्नात महिलांचा वाटा वाढवणे.

लखपती दीदी योजनेचे प्रमुख फायदे

1. उत्पन्न वाढवण्याची संधी

महिलांना विविध व्यवसायांमधून उत्पन्न मिळवण्यास प्रोत्साहन दिले जाते.

2. कौशल्य प्रशिक्षण

महिलांना त्यांच्या व्यवसायानुसार कौशल्य प्रशिक्षण उपलब्ध करून दिले जाऊ शकते.

3. स्वयंरोजगार

महिलांना स्वतःचा व्यवसाय सुरू करण्यासाठी विविध सरकारी योजनांशी जोडले जाते.

4. आर्थिक साक्षरता

बँक खाते, बचत, कर्ज, विमा आणि डिजिटल पेमेंट याबाबत महिलांना सक्षम केले जाते.

5. बाजारपेठेशी जोडणी

महिला SHGs च्या उत्पादनांना बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्यासाठी प्रयत्न केले जातात.

लखपती दीदी योजना – पात्रता

लखपती दीदी योजना ही प्रामुख्याने ग्रामीण भागातील महिला स्वयं-सहायता गटांच्या सदस्यांशी संबंधित आहे.

सामान्यतः:

• महिला ग्रामीण भागातील रहिवासी असावी.
• महिला स्वयं-सहायता गटाशी जोडलेली असावी.
• उत्पन्ननिर्मितीच्या उपक्रमात सहभागी असणे अपेक्षित असू शकते.
• संबंधित सरकारी कार्यक्रमाच्या पात्रता अटी पूर्ण करणे आवश्यक आहे.

महत्त्वाचे: लखपती दीदी होण्यासाठी एकच स्वतंत्र अर्ज करून ₹1 लाख मिळत नाही. संबंधित SHG, DAY-NRLM आणि इतर सरकारी योजनांच्या माध्यमातून उत्पन्न वाढवण्याची प्रक्रिया राबवली जाते.

लखपती दीदी योजनेत ₹1 लाख मिळतात का?

हा सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न आहे.

उत्तर: नाही.

लखपती दीदी योजना महिलांना थेट ₹1 लाख रोख रक्कम देणारी योजना नाही.

“लखपती” म्हणजे महिलेचे वार्षिक कौटुंबिक उत्पन्न किमान ₹1 लाख करण्याचे उद्दिष्ट.

म्हणजेच महिलेला व्यवसाय, शेतीपूरक उपक्रम, पशुपालन, सेवा किंवा इतर उत्पन्नाच्या माध्यमातून वर्षभरात ₹1 लाख किंवा त्यापेक्षा अधिक उत्पन्न मिळवण्यास सक्षम करणे हा यामागील उद्देश आहे.

लखपती दीदी कसे बनता येते?

महिला स्वयं-सहायता गटाच्या माध्यमातून विविध उत्पन्ननिर्मितीचे उपक्रम सुरू करून लखपती दीदी बनण्याचा मार्ग तयार केला जातो.

उदाहरण:

एखादी महिला:

• दुग्ध व्यवसायातून ₹40,000
• शेतीपूरक व्यवसायातून ₹25,000
• खाद्यपदार्थ विक्रीतून ₹20,000
• हस्तकलेतून ₹20,000

उत्पन्न मिळवत असेल तर तिचे एकूण वार्षिक उत्पन्न ₹1 लाखांपेक्षा जास्त होऊ शकते.

याच प्रकारे विविध उत्पन्नाच्या स्रोतांमधून महिलांचे आर्थिक सक्षमीकरण करण्यावर भर दिला जातो.

लखपती दीदी योजनेअंतर्गत कोणते व्यवसाय करता येतात?

महिलांना त्यांच्या स्थानिक परिस्थितीनुसार विविध व्यवसाय करता येऊ शकतात.

कृषीपूरक व्यवसाय

• भाजीपाला उत्पादन
• फळबाग
• सेंद्रिय शेती
• बियाणे उत्पादन

पशुपालन

• दुग्ध व्यवसाय
• शेळीपालन
• कुक्कुटपालन
• मत्स्यपालन

लघुउद्योग

• पापड
• लोणची
• मसाले
• खाद्यपदार्थ
• अगरबत्ती
• हस्तकला

सेवा व्यवसाय

• टेलरिंग
• ब्युटी पार्लर
• डिजिटल सेवा
• किरकोळ व्यवसाय
• इतर स्थानिक सेवा

लखपती दीदी आणि स्वयं-सहायता गट

Self Help Group (SHG) हा लखपती दीदी उपक्रमाचा महत्त्वाचा आधार आहे.

महिला SHGs मध्ये बचत करतात, एकत्रितपणे आर्थिक उपक्रम राबवतात आणि विविध सरकारी योजनांशी जोडल्या जातात.

यामुळे महिलांना:

• कर्ज
• कौशल्य प्रशिक्षण
• व्यवसाय मार्गदर्शन
• बाजारपेठ
• वित्तीय सेवा

यांचा लाभ घेणे अधिक सोपे होते.

लखपती दीदी योजना आणि ड्रोन दीदी योजना

दोन्ही उपक्रम महिला सक्षमीकरणाशी संबंधित आहेत.

लखपती दीदी योजनेत आर्थिक सहाय्य

लखपती दीदी उपक्रमात महिलांना विविध सरकारी योजना आणि वित्तीय सुविधांशी जोडण्यावर भर दिला जातो.

उदाहरणार्थ:

• SHG बँक कर्ज
• स्वयंरोजगारासाठी कर्ज
• कौशल्य प्रशिक्षण
• सूक्ष्म उद्योगांसाठी सहाय्य
• विमा
• डिजिटल वित्तीय सेवा
• बाजारपेठ सुविधा

यामुळे महिलांना स्वतःचा व्यवसाय उभारण्यास आणि वाढवण्यास मदत होऊ शकते.

लखपती दीदी योजनेचे महत्त्व

ग्रामीण भारतातील महिला मोठ्या प्रमाणावर शेती, पशुपालन, हस्तकला आणि लघुउद्योगांमध्ये सहभागी आहेत.

मात्र अनेक वेळा त्यांच्या कामाचे उत्पन्न मर्यादित असते.

लखपती दीदी योजना महिलांना केवळ काम देण्याऐवजी त्यांचे उत्पन्न वाढवून आर्थिकदृष्ट्या सक्षम करण्यावर भर देते.

यामुळे ग्रामीण कुटुंबांचे आर्थिक स्थैर्य आणि महिलांचा निर्णय प्रक्रियेतील सहभाग वाढण्यास मदत होऊ शकते.

लखपती दीदी योजनेसाठी अर्ज कसा करावा?

लखपती दीदी हा एक उत्पन्न-वाढीवर आधारित उपक्रम असल्यामुळे सर्व महिलांसाठी “₹1 लाख मिळवण्यासाठी अर्ज” अशी स्वतंत्र अर्ज प्रक्रिया नाही.

सामान्य मार्ग:

Step

1: आपल्या गावातील महिला स्वयं-सहायता गटाशी संपर्क साधा.

Step

2: SHG मध्ये सहभागी होण्याची पात्रता तपासा.

Step

3: उपलब्ध कौशल्य प्रशिक्षण आणि उत्पन्ननिर्मितीच्या संधींबद्दल माहिती घ्या.

Step

4: व्यवसायासाठी उपलब्ध कर्ज/सरकारी योजनांचा लाभ घ्या.

Step

5: उत्पादन किंवा सेवेसाठी बाजारपेठ तयार करा.

Step 6: उत्पन्न वाढवून लखपती दीदीच्या निकषांपर्यंत पोहोचण्याचा प्रयत्न करा.

लखपती दीदी योजना – 20 FAQ

1. लखपती दीदी योजना काय आहे?

ग्रामीण महिला स्वयं-सहायता गट सदस्यांचे वार्षिक उत्पन्न किमान ₹1 लाख किंवा त्यापेक्षा जास्त करण्याच्या उद्देशाने राबवला जाणारा महिला सक्षमीकरण उपक्रम आहे.

2. लखपती दीदी म्हणजे काय?

जिचे वार्षिक कौटुंबिक उत्पन्न किमान ₹1 लाख आहे आणि ती विविध उत्पन्ननिर्मितीच्या उपक्रमांशी जोडलेली आहे, अशा महिला SHG सदस्याला लखपती दीदी म्हणून ओळखले जाते.

3. लखपती दीदी योजना कधी सुरू झाली?

या उपक्रमाची घोषणा 15 ऑगस्ट 2023 रोजी करण्यात आली.

4. लखपती दीदी योजनेचा लाभ कोणाला मिळतो?

मुख्यतः ग्रामीण भागातील महिला स्वयं-सहायता गटांच्या सदस्यांना या उपक्रमाचा लाभ मिळतो.

5. लखपती दीदी योजनेत ₹1 लाख मिळतात का?

नाही. ₹1 लाख ही वार्षिक उत्पन्नाची लक्ष्य पातळी आहे; थेट ₹1 लाख रोख रक्कम दिली जात नाही.

6. लखपती दीदी बनण्यासाठी काय करावे?

SHG शी जोडले जाऊन कौशल्य प्रशिक्षण, व्यवसाय, शेतीपूरक उपक्रम किंवा इतर उत्पन्ननिर्मितीच्या साधनांचा वापर करून उत्पन्न वाढवावे.

7. लखपती दीदी योजनेचे लक्ष्य किती महिलांचे आहे?

केंद्र सरकारने 3 कोटी महिलांना लखपती दीदी बनवण्याचे लक्ष्य निश्चित केले आहे.

8. लखपती दीदी योजनेत कोणते व्यवसाय करता येतात?

पशुपालन, दुग्ध व्यवसाय, शेतीपूरक व्यवसाय, खाद्यप्रक्रिया, टेलरिंग, हस्तकला, लघुउद्योग आणि सेवा व्यवसाय करता येऊ शकतात.

9. लखपती दीदी योजनेत कर्ज मिळते का?

महिलांना विविध सरकारी वित्तीय योजना आणि SHG बँक लिंकेजच्या माध्यमातून कर्ज सुविधांशी जोडले जाऊ शकते.

10. महिलांना कौशल्य प्रशिक्षण मिळते का?

होय. उत्पन्न वाढवण्यासाठी आवश्यक कौशल्य विकासाला प्रोत्साहन दिले जाते.

11. लखपती दीदी आणि SHG यांचा संबंध काय आहे?

महिला स्वयं-सहायता गट हा लखपती दीदी उपक्रमाचा महत्त्वाचा आधार आहे.

12. महाराष्ट्रातील महिलांना लखपती दीदीचा लाभ मिळू शकतो का?

होय. पात्र ग्रामीण महिला SHG सदस्य या उपक्रमाशी जोडल्या जाऊ शकतात.

13. लखपती दीदीसाठी ऑनलाइन अर्ज करावा लागतो का?

सर्व महिलांसाठी ₹1 लाख मिळवण्यासाठी स्वतंत्र ऑनलाइन अर्ज प्रक्रिया नाही. SHG आणि संबंधित ग्रामीण आजीविका यंत्रणेद्वारे विविध उपक्रमांशी जोडले जाते.

14. लखपती दीदी योजना केंद्र सरकारची आहे का?

होय. हा केंद्र सरकारचा महिला आर्थिक सक्षमीकरणाशी संबंधित महत्त्वाचा उपक्रम आहे.

15. लखपती दीदी योजनेचा संबंध DAY-NRLM शी आहे का?

होय. महिला SHGs आणि ग्रामीण उपजीविका विकासासाठी DAY-NRLM महत्त्वाची भूमिका बजावते.

16. लखपती दीदी होण्यासाठी वयाची अट आहे का?

लखपती दीदी ही उत्पन्न-वाढीची संकल्पना असल्यामुळे स्वतंत्रपणे एकच सार्वत्रिक वयोमर्यादा लागू होत नाही; संबंधित SHG/कार्यक्रमाच्या पात्रता अटी लागू होतात.

17. लखपती दीदी योजनेत महिलांना बाजारपेठ मिळते का?

महिला SHGs च्या उत्पादनांना बाजारपेठेशी जोडण्यावर भर दिला जातो.

18. लखपती दीदी योजनेचा मुख्य फायदा काय आहे?

महिलांना शाश्वत उत्पन्नाचे स्रोत निर्माण करून आर्थिकदृष्ट्या स्वावलंबी बनवणे हा मुख्य फायदा आहे.

19. लखपती दीदी योजना फक्त शेती करणाऱ्या महिलांसाठी आहे का?

नाही. शेतीव्यतिरिक्त पशुपालन, लघुउद्योग, सेवा आणि इतर उत्पन्ननिर्मितीच्या उपक्रमांमध्येही महिला सहभागी होऊ शकतात.

20. लखपती दीदी योजनेची अधिकृत माहिती कुठे मिळेल?

ग्रामीण विकास मंत्रालय, DAY-NRLM आणि संबंधित राज्य ग्रामीण आजीविका मिशनच्या अधिकृत माध्यमांवर अद्ययावत माहिती तपासावी.

महत्त्वाच्या डेली अपडेट साठी Important Links

RELATED