राष्ट्रीय ग्रामीण आजीविका अभियान Full Information
राष्ट्रीय ग्रामीण आजीविका अभियान (NRLM) हे ग्रामीण गरीब कुटुंबांना शाश्वत रोजगार आणि उत्पन्नाच्या संधी उपलब्ध करून देण्यासाठी केंद्र सरकारचे महत्त्वाचे अभियान आहे. या अभियानाचे सध्याचे अधिकृत नाव दीनदयाळ अंत्योदय योजना–राष्ट्रीय ग्रामीण आजीविका अभियान (DAY-NRLM) आहे. ग्रामीण गरीब, विशेषतः महिलांना स्वयंसहायता गट (SHG) मध्ये संघटित करून त्यांना बचत, बँक कर्ज, कौशल्य प्रशिक्षण आणि स्वयंरोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून देणे हा या अभियानाचा मुख्य उद्देश आहे.
ग्रामीण महिलांच्या आर्थिक सक्षमीकरणासाठी अत्यंत महत्त्वाचे ठरले आहे. जुलै 2026 पर्यंत देशभरात 92 लाख SHGमध्ये 10.05 कोटी ग्रामीण महिलांना संघटित करण्यात आले असल्याची केंद्र सरकारची माहिती आहे.
थोडक्यात माहिती
| घटक | माहिती |
|---|---|
| योजनेचे नाव | राष्ट्रीय ग्रामीण आजीविका अभियान |
| सध्याचे नाव | दीनदयाळ अंत्योदय योजना–राष्ट्रीय ग्रामीण आजीविका अभियान |
| इंग्रजी नाव | Deendayal Antyodaya Yojana – National Rural Livelihoods Mission |
| संक्षिप्त नाव | DAY-NRLM |
| मंत्रालय | ग्रामीण विकास मंत्रालय |
| सुरुवात | जून 2011 |
| मुख्य लाभार्थी | ग्रामीण गरीब कुटुंबे, विशेषतः महिला |
| प्रमुख माध्यम | Self Help Groups (SHGs) |
| मुख्य उद्देश | शाश्वत आजीविका व उत्पन्नवाढ |
| प्रमुख सुविधा | बचत, कर्ज, प्रशिक्षण, स्वयंरोजगार, बाजारपेठ |
| Focus Keyphrase | राष्ट्रीय ग्रामीण आजीविका अभियान |
| Category | सरकारी योजना → ग्रामीण विकास योजना → महिला सक्षमीकरण योजना |
राष्ट्रीय ग्रामीण आजीविका अभियान म्हणजे काय?
राष्ट्रीय ग्रामीण आजीविका अभियान हे ग्रामीण गरीब कुटुंबांना गरिबीतून बाहेर आणण्यासाठी आणि त्यांना शाश्वत आजीविका उपलब्ध करून देण्यासाठी राबवले जाणारे अभियान आहे.
या अभियानात ग्रामीण गरीब महिलांना स्वयंसहायता गटांमध्ये (SHGs) संघटित केले जाते. त्यानंतर या गटांना बचत, बँकिंग, कर्ज, कौशल्य प्रशिक्षण, व्यवसाय मार्गदर्शन आणि बाजारपेठेशी जोडण्यास मदत केली जाते.
अशा प्रकारे बचत → कर्ज → कौशल्य → व्यवसाय → उत्पन्नवाढ अशी संपूर्ण प्रक्रिया विकसित केली जाते.
राष्ट्रीय ग्रामीण आजीविका अभियान कधी सुरू झाले?
राष्ट्रीय ग्रामीण आजीविका अभियान जून 2011 मध्ये सुरू करण्यात आले.
हे अभियान पूर्वीच्या स्वर्णजयंती ग्राम स्वरोजगार योजना (SGSY) ची पुनर्रचना करून मिशन मोडमध्ये विकसित करण्यात आले. नंतर 2016 मध्ये याचे नाव दीनदयाळ अंत्योदय योजना–राष्ट्रीय ग्रामीण आजीविका अभियान (DAY-NRLM) असे करण्यात आले.
अभियानाचा मुख्य उद्देश
राष्ट्रीय ग्रामीण आजीविका अभियान पुढील उद्दिष्टांसाठी राबवले जाते:
- ग्रामीण गरिबी कमी करणे.
- ग्रामीण गरीब कुटुंबांना स्वयंरोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून देणे.
- महिलांना स्वयंसहायता गटांमध्ये संघटित करणे.
- महिलांचे आर्थिक सक्षमीकरण करणे.
- बँकिंग आणि संस्थात्मक कर्जाची सुविधा उपलब्ध करून देणे.
- कौशल्य विकासाला प्रोत्साहन देणे.
- लघुउद्योग व ग्रामीण व्यवसायांना प्रोत्साहन देणे.
- ग्रामीण उत्पादनांना बाजारपेठ उपलब्ध करून देणे.
- कुटुंबाचे उत्पन्न वाढवणे.
- ग्रामीण नागरिकांना शाश्वत आजीविकेच्या संधी उपलब्ध करून देणे.
राष्ट्रीय ग्रामीण आजीविका अभियानात SHG म्हणजे काय?
SHG म्हणजे Self Help Group अर्थात स्वयंसहायता गट.
ग्रामीण भागातील महिला एकत्र येऊन बचत करतात आणि त्या बचतीच्या आधारावर गटाची आर्थिक क्षमता वाढवतात.
SHGच्या माध्यमातून महिलांना:
- नियमित बचत
- अंतर्गत कर्ज
- बँक कर्ज
- आर्थिक साक्षरता
- व्यवसाय प्रशिक्षण
- कौशल्य विकास
- बाजारपेठेशी जोडणी
यांसारख्या सुविधा मिळण्यास मदत होते.
DAY-NRLMमध्ये SHG ही संपूर्ण समुदाय व्यवस्थेची मूलभूत संस्था मानली जाते.
राष्ट्रीय ग्रामीण आजीविका अभियानाचे प्रमुख घटक
1. सामाजिक संघटन
ग्रामीण गरीब कुटुंबांना स्वयंसहायता गटांमध्ये संघटित केले जाते.
2. आर्थिक समावेशन
महिलांना बँक खाते, बचत, कर्ज, विमा आणि इतर आर्थिक सेवांशी जोडण्यावर भर दिला जातो.
3. शाश्वत आजीविका
शेती, पशुपालन, लघुउद्योग, हस्तकला, अन्नप्रक्रिया आणि इतर व्यवसायांना प्रोत्साहन दिले जाते.
4. कौशल्य विकास
महिलांना व्यवसाय व रोजगारासाठी आवश्यक कौशल्ये विकसित करण्यास मदत केली जाते.
5. बाजारपेठेशी जोडणी
SHGने तयार केलेल्या उत्पादनांना बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्यावर भर दिला जातो.
राष्ट्रीय ग्रामीण आजीविका अभियानाचे फायदे
1. महिलांचे आर्थिक सक्षमीकरण
महिलांना बचत, कर्ज आणि व्यवसायाच्या संधी मिळाल्यामुळे त्यांचा आर्थिक सहभाग वाढतो.
2. रोजगाराच्या संधी
ग्रामीण भागात विविध प्रकारचे स्वयंरोजगार आणि सूक्ष्म व्यवसाय सुरू करता येतात.
3. बँक कर्जाची सुविधा
SHGना संस्थात्मक बँक कर्जाशी जोडण्याची व्यवस्था या अभियानात आहे.
4. कौशल्य प्रशिक्षण
व्यवसाय सुरू करण्यासाठी आणि उत्पन्न वाढवण्यासाठी प्रशिक्षण दिले जाते.
5. ग्रामीण गरिबी कमी करण्यास मदत
कुटुंबाचे उत्पन्न वाढवून गरिबीतून बाहेर पडण्यास मदत करण्याचा या अभियानाचा प्रयत्न आहे.
राष्ट्रीय ग्रामीण आजीविका अभियानात कोणते व्यवसाय करता येतात?
स्थानिक परिस्थितीनुसार SHG सदस्य विविध व्यवसाय करू शकतात.
उदाहरणार्थ:
- शेतीपूरक व्यवसाय
- दुग्ध व्यवसाय
- शेळीपालन
- कुक्कुटपालन
- मत्स्य व्यवसाय
- मधमाशी पालन
- अन्नप्रक्रिया
- मसाला निर्मिती
- पापड व लोणचे व्यवसाय
- हस्तकला
- वस्त्रनिर्मिती
- किरकोळ व्यवसाय
- सेवा व्यवसाय
- लघुउद्योग
यामुळे ग्रामीण महिलांना आपल्या गावातच उत्पन्नाचे साधन निर्माण करण्याची संधी मिळू शकते.
राष्ट्रीय ग्रामीण आजीविका अभियान आणि बँक कर्ज
DAY-NRLMमध्ये SHG-Bank Linkage हा महत्त्वाचा घटक आहे.
SHGच्या माध्यमातून महिलांना बँकिंग व्यवस्थेशी जोडले जाते. Bank Sakhis महिलांना खाते उघडणे, कर्ज अर्ज, बँक व्यवहार आणि इतर आर्थिक सेवांमध्ये मदत करतात.
जुलै 2026 च्या केंद्र सरकारच्या माहितीनुसार DAY-NRLMशी संबंधित SHGना संस्थात्मक कर्जाचा मोठ्या प्रमाणावर लाभ मिळाला आहे.
राष्ट्रीय ग्रामीण आजीविका अभियान आणि लखपती दीदी
लखपती दीदी हा DAY-NRLMशी संबंधित महत्त्वाचा उपक्रम आहे.
SHGशी जोडलेल्या ग्रामीण महिलांचे वार्षिक कुटुंब उत्पन्न किमान ₹1 लाख करण्याच्या उद्देशाने विविध उपक्रम राबवले जात आहेत.
मे 2026 पर्यंत 3.07 कोटी ग्रामीण महिला लखपती दीदी झाल्याची केंद्र सरकारने माहिती दिली आहे.
राष्ट्रीय ग्रामीण आजीविका अभियान आणि स्वयंरोजगार
DAY-NRLM अंतर्गत ग्रामीण महिलांना पारंपरिक व्यवसायांसोबतच Non-Farm Enterprises सुरू करण्यासाठीही प्रोत्साहन दिले जाते.
2026 मध्ये ग्रामीण उद्योजकता वाढवण्यासाठी केंद्र सरकारने 50,000 Community Resource Personsना प्रशिक्षण आणि 50 लाख SHG सदस्यांना Entrepreneurship Development Programme प्रशिक्षण देण्याचे अभियान सुरू केले आहे.
राष्ट्रीय ग्रामीण आजीविका अभियानासाठी पात्रता
सामान्यतः या अभियानाचा केंद्रबिंदू ग्रामीण गरीब कुटुंबे आहेत.
प्रामुख्याने:
- ग्रामीण भागात राहणारे कुटुंब
- आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल कुटुंब
- स्वयं-सहायता गटाशी जोडलेले सदस्य
- विशेषतः ग्रामीण महिला
- स्थानिक गरिबी ओळख प्रक्रियेत पात्र ठरलेली कुटुंबे
यांना अभियानाशी जोडले जाऊ शकते.
DAY-NRLMमध्ये ग्रामीण गरीब कुटुंबांमधील किमान एका महिलेला SHGमध्ये आणण्यावर भर दिला जातो.
राष्ट्रीय ग्रामीण आजीविका अभियानासाठी अर्ज कसा करावा?
ही योजना सामान्यतः एखाद्या व्यक्तीला थेट रोख रक्कम देणाऱ्या योजनेसारखी नसून SHG आणि समुदाय संस्थांच्या माध्यमातून राबवली जाते.
Step 1 – स्थानिक SHGची माहिती घ्या
गावातील स्वयंसहायता गटाची माहिती मिळवा.
Step 2 – ग्रामपंचायत/महिला बचत गटाशी संपर्क करा
स्थानिक ग्रामपंचायत, ग्रामीण विकास विभाग किंवा महाराष्ट्रातील संबंधित ग्रामीण आजीविका अभियान यंत्रणेशी संपर्क साधा.
Step 3 – SHGमध्ये सहभागी व्हा
पात्र महिला संबंधित स्वयंसहायता गटामध्ये सहभागी होऊ शकते.
Step 4 – नियमित बचत सुरू करा
गटाच्या नियमानुसार नियमित बचत आणि बैठकीत सहभाग घ्या.
Step 5 – प्रशिक्षण घ्या
उपलब्ध कौशल्य व व्यवसाय प्रशिक्षणाचा लाभ घ्या.
Step 6 – कर्ज व व्यवसाय सुविधा
पात्र SHGला बँक कर्ज आणि इतर आर्थिक सुविधांशी जोडले जाऊ शकते.
Step 7 – व्यवसाय सुरू करा
स्थानिक मागणी आणि उपलब्ध कौशल्यांनुसार स्वयंरोजगार किंवा लघुउद्योग सुरू करता येतो.
2026 मधील राष्ट्रीय ग्रामीण आजीविका अभियानाची स्थिती
जुलै 2026 मधील केंद्र सरकारच्या माहितीनुसार DAY-NRLM अंतर्गत 92 लाख SHGमध्ये 10.05 कोटी ग्रामीण महिलांना संघटित करण्यात आले आहे. तसेच SHG सदस्यांसाठी आर्थिक साक्षरता, संस्थात्मक कर्ज आणि सूक्ष्म उद्योगांना प्रोत्साहन दिले जात आहे.
याशिवाय DAY-NRLM डिजिटल प्लॅटफॉर्मवर 10.05 कोटी ग्रामीण कुटुंबे आणि 92 लाख महिला SHG मॅप करण्यात आल्याची माहिती जुलै 2026 मध्ये देण्यात आली आहे.
राष्ट्रीय ग्रामीण आजीविका अभियान – 20 FAQ
1. राष्ट्रीय ग्रामीण आजीविका अभियान म्हणजे काय?
ग्रामीण गरीब कुटुंबांना शाश्वत रोजगार, स्वयंरोजगार आणि उत्पन्नाच्या संधी उपलब्ध करून देण्यासाठीचे अभियान म्हणजे राष्ट्रीय ग्रामीण आजीविका अभियान.
2. राष्ट्रीय ग्रामीण आजीविका अभियानाचे सध्याचे नाव काय आहे?
दीनदयाळ अंत्योदय योजना–राष्ट्रीय ग्रामीण आजीविका अभियान (DAY-NRLM).
3. DAY-NRLM कधी सुरू झाले?
हे अभियान जून 2011 मध्ये सुरू झाले.
4. राष्ट्रीय ग्रामीण आजीविका अभियान कोणत्या मंत्रालयाचे आहे?
हे अभियान ग्रामीण विकास मंत्रालयाचे आहे.
5. DAY-NRLMचा मुख्य उद्देश काय आहे?
ग्रामीण गरीब कुटुंबांना SHGच्या माध्यमातून संघटित करून त्यांना आर्थिक सेवा, कौशल्य आणि शाश्वत आजीविकेशी जोडणे हा मुख्य उद्देश आहे.
6. SHG म्हणजे काय?
SHG म्हणजे Self Help Group अर्थात स्वयंसहायता गट.
7. राष्ट्रीय ग्रामीण आजीविका अभियानाचा लाभ कोणाला मिळतो?
ग्रामीण गरीब कुटुंबांना, विशेषतः महिलांना, या अभियानाचा लाभ मिळतो.
8. DAY-NRLMमध्ये महिलांना कर्ज मिळते का?
पात्र SHGना बँकिंग व्यवस्थेशी जोडून संस्थात्मक कर्ज मिळवण्यास मदत केली जाते.
9. राष्ट्रीय ग्रामीण आजीविका अभियानात कोणते व्यवसाय करता येतात?
शेतीपूरक व्यवसाय, पशुपालन, अन्नप्रक्रिया, हस्तकला, लघुउद्योग आणि विविध सेवा व्यवसाय करता येऊ शकतात.
10. या अभियानात कौशल्य प्रशिक्षण मिळते का?
होय. रोजगार आणि उद्योजकतेसाठी विविध कौशल्य व व्यवसाय प्रशिक्षण उपक्रम राबवले जातात.
11. राष्ट्रीय ग्रामीण आजीविका अभियानात महिलांची भूमिका काय आहे?
महिला SHGच्या माध्यमातून बचत, कर्ज, व्यवसाय आणि समुदायस्तरीय उपक्रमांमध्ये सक्रिय सहभाग घेतात.
12. Bank Sakhi म्हणजे काय?
SHG सदस्यांना बँकिंग, कर्ज अर्ज आणि आर्थिक सेवांमध्ये मदत करणाऱ्या प्रशिक्षित महिलांना Bank Sakhi म्हटले जाते.
13. लखपती दीदीचा DAY-NRLMशी संबंध आहे का?
होय. लखपती दीदी उपक्रमाद्वारे SHGशी जोडलेल्या महिलांचे वार्षिक कुटुंब उत्पन्न वाढवण्यावर भर दिला जातो.
14. राष्ट्रीय ग्रामीण आजीविका अभियानामुळे ग्रामीण गरिबी कमी होते का?
शाश्वत आजीविका, आर्थिक समावेशन आणि उत्पन्नवाढीच्या माध्यमातून ग्रामीण गरिबी कमी करण्यास हे अभियान मदत करते.
15. या योजनेत सरकारी नोकरी मिळते का?
नाही. हे अभियान मुख्यतः स्वयंरोजगार, उद्योजकता आणि शाश्वत आजीविका निर्माण करण्यासाठी आहे.
16. राष्ट्रीय ग्रामीण आजीविका अभियान महाराष्ट्रात लागू आहे का?
होय. DAY-NRLMची अंमलबजावणी राज्य सरकारच्या यंत्रणांच्या माध्यमातून केली जाते.
17. SHGमध्ये सहभागी होण्यासाठी कुठे संपर्क करावा?
ग्रामपंचायत, स्थानिक स्वयंसहायता गट, संबंधित ग्रामीण विकास यंत्रणा किंवा महाराष्ट्रातील DAY-NRLMशी संबंधित स्थानिक कार्यालयाशी संपर्क साधावा.
18. DAY-NRLMमध्ये बाजारपेठेची सुविधा मिळते का?
होय. SHGच्या उत्पादनांना बाजारपेठेशी जोडण्यासाठी विविध विपणन उपक्रम राबवले जातात.
19. राष्ट्रीय ग्रामीण आजीविका अभियानात किती महिला सहभागी आहेत?
जुलै 2026 पर्यंत 10.05 कोटी ग्रामीण महिला 92 लाख SHGमध्ये संघटित झाल्याची अधिकृत माहिती आहे.
20. राष्ट्रीय ग्रामीण आजीविका अभियानाची अधिकृत माहिती कुठे मिळेल?
अद्ययावत माहितीसाठी ग्रामीण विकास मंत्रालय, DAY-NRLM आणि संबंधित राज्य ग्रामीण विकास विभागाच्या अधिकृत माध्यमांचा वापर करावा.
महत्त्वाच्या डेली अपडेट साठी Important Links
| Free Online Classes Website | Click Here |
| Free Online Classes App | Click Here |
| Join WhatsApp Group | Click Here |
| Join Telegram Channel | Click Here |
| Join You tube Channel | Click Here |
| Follow Instagram Channel | Click Here |
| Follow Facebook Page | Click Here |
| Join Latest Jobs Updates | Click Here |
RELATED
