ऑपरेशन ग्रीन योजना ही भारत सरकारची महत्त्वाची कृषी व शेतकरी कल्याण योजना आहे. या योजनेचा मुख्य उद्देश शेतमालाच्या किमतीतील मोठ्या चढ-उतारांवर नियंत्रण ठेवणे, शेतकऱ्यांना योग्य मोबदला मिळण्यास मदत करणे आणि उत्पादनापासून बाजारपेठेपर्यंतची पुरवठा साखळी मजबूत करणे हा आहे.

सुरुवात 2018-19 च्या केंद्रीय अर्थसंकल्पात करण्यात आली. सुरुवातीला ही योजना टोमॅटो, कांदा आणि बटाटा (TOP – Tomato, Onion, Potato) या तीन प्रमुख पिकांवर केंद्रित होती. नंतर तिचा विस्तार करून “TOP to TOTAL” अंतर्गत इतर फळे व भाजीपाला यांचाही समावेश करण्यात आला.

थोडक्यात माहिती

ऑपरेशन ग्रीन योजना म्हणजे काय?

ऑपरेशन ग्रीन योजना ही शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनासाठी योग्य बाजारपेठ आणि चांगला मोबदला मिळण्यास मदत करण्यासाठी सुरू करण्यात आलेली योजना आहे.

भारतामध्ये टोमॅटो, कांदा आणि बटाटा यांसारख्या नाशवंत कृषी उत्पादनांच्या किमतीमध्ये अनेकदा मोठे चढ-उतार होतात. उत्पादन जास्त झाल्यास शेतकऱ्यांना कमी भाव मिळू शकतो, तर उत्पादन कमी झाल्यास ग्राहकांना जास्त किंमत द्यावी लागू शकते.

ही समस्या कमी करण्यासाठी साठवणूक, वाहतूक, प्रक्रिया, बाजारपेठ आणि पुरवठा साखळी मजबूत करण्यावर ऑपरेशन ग्रीनमध्ये भर देण्यात येतो.

योजनेचा मुख्य उद्देश

योजना पुढील प्रमुख उद्दिष्टांसाठी राबविण्यात येते:

• शेतकऱ्यांना योग्य आणि लाभदायक किंमत मिळण्यास मदत करणे.
• नाशवंत फळे व भाजीपाल्याची नासाडी कमी करणे.
• उत्पादनाच्या किमतीतील अस्थिरता कमी करणे.
• शेतमालाची साठवणूक व्यवस्था सुधारणे.
• शीतगृह आणि Cold Chain Infrastructureला प्रोत्साहन देणे.
• शेतमालाच्या वाहतुकीची व्यवस्था मजबूत करणे.
• अन्नप्रक्रिया उद्योगाला चालना देणे.
• शेतकरी आणि बाजारपेठ यांच्यातील अंतर कमी करणे.
• कृषी उत्पादनांचे Value Addition वाढवणे.
• शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढण्यास मदत करणे.

ऑपरेशन ग्रीन योजना कधी सुरू झाली?

ऑपरेशन ग्रीन योजना 2018-19 मध्ये सुरू करण्यात आली.

सुरुवातीला या योजनेचा केंद्रबिंदू TOP – Tomato, Onion and Potato ही तीन पिके होती.

या तीन पिकांना भारताच्या अन्नपुरवठा आणि बाजारपेठेच्या दृष्टीने महत्त्व असल्यामुळे त्यांची किंमत स्थिर ठेवणे आणि पुरवठा साखळी मजबूत करणे हा योजनेचा प्राथमिक उद्देश होता.

TOP म्हणजे काय?

ऑपरेशन ग्रीनच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात TOP या तीन पिकांचा समावेश होता.

T – Tomato – टोमॅटो
O – Onion – कांदा
P – Potato – बटाटा

ही तीन पिके नाशवंत असल्यामुळे त्यांच्या उत्पादनात किंवा बाजारातील मागणीत बदल झाल्यास किमतीमध्ये मोठ्या प्रमाणात चढ-उतार होऊ शकतात.

TOP to TOTAL म्हणजे काय?

ऑपरेशन ग्रीन योजनेचा नंतर विस्तार करून TOP to TOTAL करण्यात आला.

याचा अर्थ केवळ टोमॅटो, कांदा आणि बटाटा यांच्यापुरती योजना मर्यादित न ठेवता इतर फळे व भाजीपाला यांच्यापर्यंत तिचा विस्तार करण्यात आला.

यामुळे नाशवंत कृषी उत्पादनांच्या संपूर्ण Value Chainला प्रोत्साहन देण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.

ऑपरेशन ग्रीन योजनेचे प्रमुख घटक

1. उत्पादन

शेतकऱ्यांना बाजाराच्या मागणीशी जोडणे आणि उत्पादनाचे योग्य नियोजन करण्यास मदत करणे.

2. साठवणूक

शेतमाल लगेच विकण्याची गरज कमी करण्यासाठी योग्य साठवणूक सुविधा विकसित करणे.

3. वाहतूक

उत्पादन क्षेत्रातून बाजारपेठ किंवा प्रक्रिया केंद्रापर्यंत शेतमाल पोहोचवण्यासाठी वाहतूक व्यवस्था सुधारणे.

4. प्रक्रिया

फळे आणि भाजीपाल्याचे Processing करून त्यांचे Value Addition करणे.

5. बाजारपेठ

शेतकरी, FPOs, व्यापारी आणि प्रक्रिया उद्योग यांच्यात अधिक मजबूत बाजारसाखळी निर्माण करणे.

ऑपरेशन ग्रीन योजनेचे फायदे

1. शेतकऱ्यांना योग्य भाव

बाजारातील मोठ्या किमतीच्या चढ-उतारामुळे होणारे नुकसान कमी करण्यास मदत होऊ शकते.

2. शेतमालाची नासाडी कमी

योग्य साठवणूक आणि Cold Chainमुळे नाशवंत उत्पादनांची नासाडी कमी करता येते.

3. शीतगृह सुविधा

Cold Storage आणि इतर पायाभूत सुविधांच्या विकासाला प्रोत्साहन मिळते.

4. वाहतूक खर्चात मदत

योजनेच्या संबंधित घटकांमध्ये पात्र वाहतूक आणि लॉजिस्टिक सुविधांना समर्थन दिले जाते.

5. अन्नप्रक्रिया उद्योगाला चालना

कच्च्या कृषी उत्पादनाचे Processed Foodमध्ये रूपांतर करून अधिक मूल्य निर्माण करता येते.

6. शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढण्यास मदत

Value Addition आणि बाजारपेठेतील चांगल्या जोडणीमुळे शेतकऱ्यांना अधिक आर्थिक फायदा मिळण्याची शक्यता वाढते.

ऑपरेशन ग्रीन आणि शेतमालाची किंमत

शेतकऱ्यांसमोर अनेकदा दोन प्रकारच्या परिस्थिती निर्माण होतात:

उत्पादन जास्त → बाजारात पुरवठा जास्त → भाव कमी

किंवा

उत्पादन कमी → पुरवठा कमी → भाव वाढ

ऑपरेशन ग्रीनचा उद्देश अशा अत्यधिक चढ-उतारांना कमी करण्यासाठी साठवणूक, प्रक्रिया आणि बाजारपेठेची व्यवस्था मजबूत करणे हा आहे.

ऑपरेशन ग्रीनमध्ये साठवणुकीचे महत्त्व

टोमॅटो, कांदा, बटाटा तसेच इतर फळे-भाजीपाला दीर्घकाळ टिकवण्यासाठी योग्य पायाभूत सुविधा आवश्यक असतात.

त्यासाठी:

• Cold Storage
• Warehouses
• Collection Centres
• Pack Houses
• Refrigerated Transport
• Processing Units

यांसारख्या सुविधांचा विकास महत्त्वाचा ठरतो.

यामुळे शेतकऱ्यांना उत्पादन बाजारात आणण्यासाठी अधिक लवचिकता मिळू शकते.

ऑपरेशन ग्रीन आणि शीतसाखळी

Cold Chain म्हणजे उत्पादनाच्या संकलनापासून ते साठवणूक, वाहतूक आणि बाजारपेठेपर्यंत योग्य तापमान राखण्याची व्यवस्था.

फळे व भाजीपाला नाशवंत असल्यामुळे Cold Chain Infrastructure अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

ऑपरेशन ग्रीनमध्ये अशा पायाभूत सुविधांच्या विकासाला प्रोत्साहन दिले जाते.

ऑपरेशन ग्रीन आणि FPO

FPO म्हणजे Farmer Producer Organisation.

शेतकरी एकत्र येऊन FPOच्या माध्यमातून:

• मोठ्या प्रमाणात उत्पादनाचे संकलन
• सामूहिक विक्री
• साठवणूक
• प्रक्रिया
• बाजारपेठेशी थेट संपर्क

अशा उपक्रमांमध्ये सहभागी होऊ शकतात.

यामुळे छोट्या शेतकऱ्यांची Bargaining Power वाढण्यास मदत होऊ शकते.

ऑपरेशन ग्रीन योजनेअंतर्गत आर्थिक सहाय्य

ऑपरेशन ग्रीनमध्ये विविध घटकांसाठी प्रकल्पाधारित आर्थिक सहाय्याची तरतूद करण्यात आली आहे.

यामध्ये प्रामुख्याने:

• Supply Chain Infrastructure
• Storage
• Processing
• Value Addition
• Transportation
• Marketing

यांसारख्या बाबींचा समावेश होतो.

महत्त्वाचे: ऑपरेशन ग्रीन ही प्रत्येक शेतकऱ्याच्या खात्यात थेट निश्चित रक्कम जमा करणारी योजना नाही. पात्र संस्था, FPOs, सहकारी संस्था, प्रकल्प आणि संबंधित लाभार्थ्यांच्या निकषांनुसार सहाय्य दिले जाते.

ऑपरेशन ग्रीन योजना कोणासाठी महत्त्वाची आहे?

या योजनेचा फायदा प्रामुख्याने पुढील घटकांना होऊ शकतो:

• शेतकरी
• FPOs
• Farmer Producer Companies
• कृषी सहकारी संस्था
• अन्नप्रक्रिया उद्योग
• कृषी लॉजिस्टिक्स संस्था
• Cold Chain व्यवसाय
• कृषी उत्पादन प्रक्रिया करणाऱ्या संस्था

ऑपरेशन ग्रीन योजनेचे महत्त्व

भारतामध्ये फळे आणि भाजीपाला क्षेत्र मोठे आहे. मात्र नाशवंत उत्पादनांच्या बाबतीत उत्पादनानंतरची साठवणूक, वाहतूक आणि प्रक्रिया यामध्ये अनेक आव्हाने असतात.

ऑपरेशन ग्रीन योजना या समस्यांवर उपाय म्हणून उत्पादनापासून बाजारपेठेपर्यंतची संपूर्ण Value Chain मजबूत करण्यावर भर देते.

यामुळे शेतकरी → साठवणूक → प्रक्रिया → वाहतूक → बाजारपेठ → ग्राहक ही साखळी अधिक कार्यक्षम करण्याचा प्रयत्न केला जातो.

ऑपरेशन ग्रीन योजना – 20 FAQ

1. ऑपरेशन ग्रीन योजना म्हणजे काय?

नाशवंत कृषी उत्पादनांच्या किंमतीतील अस्थिरता कमी करून शेतकऱ्यांना चांगला मोबदला मिळण्यास मदत करणारी केंद्र सरकारची योजना म्हणजे ऑपरेशन ग्रीन.

2. ऑपरेशन ग्रीन योजना कधी सुरू झाली?

ऑपरेशन ग्रीनची सुरुवात 2018-19 मध्ये झाली.

3. ऑपरेशन ग्रीन कोणत्या मंत्रालयाची योजना आहे?

ही योजना अन्न प्रक्रिया उद्योग मंत्रालयाशी (MoFPI) संबंधित आहे.

4. सुरुवातीला ऑपरेशन ग्रीनमध्ये कोणती पिके होती?

सुरुवातीला टोमॅटो, कांदा आणि बटाटा (TOP) या तीन पिकांचा समावेश होता.

5. TOP म्हणजे काय?

TOP म्हणजे Tomato, Onion and Potato.

6. ऑपरेशन ग्रीनचा मुख्य उद्देश काय आहे?

शेतमालाच्या किमतीतील अस्थिरता कमी करणे, शेतकऱ्यांना योग्य किंमत मिळण्यास मदत करणे आणि Supply Chain मजबूत करणे हा मुख्य उद्देश आहे.

7. ऑपरेशन ग्रीनमध्ये Cold Storageचा समावेश आहे का?

होय. शेतमालाची साठवणूक आणि Cold Chain Infrastructure हा योजनेतील महत्त्वाचा भाग आहे.

8. ऑपरेशन ग्रीनमध्ये वाहतुकीला महत्त्व आहे का?

होय. उत्पादन बाजारपेठेपर्यंत पोहोचवण्यासाठी कार्यक्षम वाहतूक आणि लॉजिस्टिक्स महत्त्वाचे घटक आहेत.

9. ऑपरेशन ग्रीनमध्ये FPOला फायदा होतो का?

होय. FPOsना कृषी उत्पादनाचे संकलन, प्रक्रिया, साठवणूक आणि बाजारपेठेशी जोडणी यासाठी या योजनेशी संबंधित संधी मिळू शकतात.

10. ऑपरेशन ग्रीनमध्ये शेतकऱ्यांना थेट पैसे मिळतात का?

ही सर्व शेतकऱ्यांना समान रक्कम देणारी थेट रोख हस्तांतरण योजना नाही. पात्र प्रकल्प आणि संस्थांना योजनेच्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार आर्थिक सहाय्य दिले जाते.

11. TOP to TOTAL म्हणजे काय?

TOP to TOTAL म्हणजे टोमॅटो, कांदा आणि बटाटा यांच्याबरोबरच इतर फळे व भाजीपाल्यापर्यंत ऑपरेशन ग्रीनचा विस्तार.

12. ऑपरेशन ग्रीनमुळे शेतमालाची नासाडी कमी होऊ शकते का?

होय. साठवणूक, Cold Chain, वाहतूक आणि Processing Infrastructure मजबूत झाल्यास नासाडी कमी करण्यास मदत होऊ शकते.

13. ऑपरेशन ग्रीनचा फायदा ग्राहकांनाही होतो का?

होय. पुरवठा साखळी अधिक स्थिर झाल्यास शेतमालाच्या किमतीतील अत्यधिक चढ-उतार कमी करण्यास मदत होऊ शकते.

14. ऑपरेशन ग्रीनमध्ये Processingचा समावेश आहे का?

होय. कृषी उत्पादनांचे Processing आणि Value Addition यांना योजनेत महत्त्व आहे.

15. ऑपरेशन ग्रीनचा शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नाशी काय संबंध आहे?

चांगली साठवणूक, बाजारपेठेची जोडणी आणि Value Additionमुळे शेतकऱ्यांना उत्पादनाचा चांगला आर्थिक मोबदला मिळण्यास मदत होऊ शकते.

16. ऑपरेशन ग्रीनमध्ये फक्त तीनच पिके आहेत का?

सुरुवातीला TOP ही तीन पिके होती; नंतर TOP to TOTAL अंतर्गत इतर फळे व भाजीपाल्याचाही समावेश करण्यात आला.

17. ऑपरेशन ग्रीन आणि अन्नप्रक्रिया उद्योगाचा संबंध काय?

कृषी उत्पादनांचे Processing आणि Value Addition वाढवण्यासाठी ऑपरेशन ग्रीन महत्त्वाची भूमिका बजावते.

18. ऑपरेशन ग्रीनचा फायदा कोणाला होऊ शकतो?

शेतकरी, FPOs, सहकारी संस्था, कृषी प्रक्रिया संस्था, Cold Chain आणि संबंधित Supply Chain घटकांना योजनेचा फायदा होऊ शकतो.

19. ऑपरेशन ग्रीनचा मुख्य केंद्रबिंदू काय आहे?

शेतमालाची उत्पादनापासून बाजारपेठेपर्यंतची पुरवठा साखळी मजबूत करणे आणि किंमत अस्थिरता कमी करणे हा मुख्य केंद्रबिंदू आहे.

20. ऑपरेशन ग्रीन योजनेची अधिकृत माहिती कुठे मिळेल?

योजनेची अधिकृत माहिती अन्न प्रक्रिया उद्योग मंत्रालयाच्या (MoFPI) वेबसाइटवर उपलब्ध आ

महत्त्वाच्या डेली अपडेट साठी Important Links

RELATED