महाराष्ट्राचा इतिहास नोट्स PDF डाउनलोड करा history-of-maharashtra-notes

महाराष्ट्राचा इतिहास नोट्स PDF डाउनलोड करा

महाराष्ट्राचा इतिहास नोट्स PDF डाउनलोड करा

महाराष्ट्राचा इतिहास अभ्यासाताना त्याचे प्राचीन, मध्ययुगीन आणि आधुनिक असे तीन भाग पडतात. परीक्षांच्या दृष्टीने ‘आधुनिक महाराष्ट्र’ आणि ‘समाजसुधारक’ हे भाग अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.

१. महाराष्ट्रातील आद्य क्रांतिकारक आणि सशस्त्र उठाव

१८५७ च्या उठावापूर्वी आणि नंतर महाराष्ट्रात ब्रिटिशांविरुद्ध अनेक सशस्त्र उठाव झाले.

उमाजी नाईक: रामोशी समाजाला संघटित करून त्यांनी ब्रिटिशांविरुद्ध बंड पुकारले. त्यांना ‘आद्य क्रांतिकारक’ मानले जाते. १८३१ मध्ये त्यांनी जाहीरनामा काढून इंग्रजी सत्तेविरुद्ध असहकाराचे आवाहन केले होते.
वासुदेव बळवंत फडके: महाराष्ट्रातील सशस्त्र क्रांतीचे जनक. त्यांनी रामोशी आणि कोळी बांधवांना एकत्र करून बंड केले. त्यांना पकडून एडनच्या तुरुंगात ठेवण्यात आले, तिथेच त्यांचा मृत्यू झाला.
चाफेकर बंधू (१८९७): पुण्यात प्लेगच्या काळात लोकांवर अत्याचार करणाऱ्या रँड (Rand) या अधिकाऱ्याची दामोदर, बाळकृष्ण आणि वासुदेव चाफेकर यांनी हत्या केली.

२. समाजसुधारणा चळवळ (Social Reformers)

महाराष्ट्र ही समाजसुधारकांची खाण आहे. महाराष्ट्रातील वैचारिक परिवर्तनाचा काळ १९ व्या शतकात सुरू झाला.

जगन्नाथ शंकरशेट (नाना शंकरशेट): मुंबईचे अनभिषिक्त सम्राट. सती प्रथा बंद करण्यासाठी त्यांनी राजा राममोहन रॉय यांना मदत केली. त्यांनी मुंबईत अनेक शैक्षणिक संस्था स्थापन केल्या.
महात्मा जोतिराव फुले: १८७३ मध्ये सत्यशोधक समाजाची स्थापना केली. स्त्रियांसाठी पहिली शाळा (१८४८ – भिडे वाडा, पुणे) सुरू केली. ‘शेतकऱ्याचा आसूड’ आणि ‘गुलामगिरी’ हे त्यांचे प्रसिद्ध ग्रंथ आहेत.
न्यायमूर्ती म. गो. रानडे: ‘थंड गोळा होऊन पडलेल्या महाराष्ट्राला ऊब देण्याचे कार्य’ त्यांनी केले. त्यांनी विधवा विवाहोत्तेजक मंडळी नावाची संस्था स्थापन केली.
गोपाळ गणेश आगरकर: ‘इष्ट असेल तेच बोलणार आणि साध्य असेल तेच करणार’ हे त्यांचे ब्रीदवाक्य होते. त्यांनी ‘सुधारक’ हे वृत्तपत्र सुरू केले.
राजर्षी शाहू महाराज: कोल्हापूर संस्थानात मागासवर्गीयांसाठी ५०% आरक्षण जाहीर करणारे पहिले राजा. त्यांनी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांना शिक्षणासाठी व ‘मूकनायक’ वृत्तपत्रासाठी मदत केली.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: ‘शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा’ हा मंत्र दिला. महाडचा चवदार तळे सत्याग्रह (१९२७) आणि काळाराम मंदिर सत्याग्रह (१९३०) हे त्यांचे महत्त्वाचे लढे.

३. महाराष्ट्रातील वृत्तपत्रांचा इतिहास

वृत्तपत्रांनी लोकजागृतीचे मोठे काम केले.

वृत्तपत्र	संस्थापक / संपादक	विशेष
दर्पण (१८३२)	बाळशास्त्री जांभेकर	मराठीतील पहिले वृत्तपत्र.
प्रभाकर	भाऊ महाजन	यात लोकहितवादींची ‘शतपत्रे’ प्रसिद्ध झाली.
केसरी व मराठा	लोकमान्य टिळक	केसरी मराठीत, मराठा इंग्रजीत.
मूकनायक	डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर	दलितांच्या प्रश्नांना वाचा फोडण्यासाठी.

४. संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ (१९४६ – १९६०)

महाराष्ट्राच्या इतिहासातील हा एक अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा आहे. ‘मराठी भाषिकांचा एकच प्रांत’ असावा या मागणीसाठी ही चळवळ झाली.

संयुक्त महाराष्ट्र परिषद: १९४६ मध्ये बेळगाव येथे साहित्य संमेलनात याचा पाया रचला गेला.
महत्त्वाच्या समित्या:
- दप्पर आयोग (१९४८): भाषावार प्रांतरचनेला विरोध केला.
- JVP समिती (जवाहरलाल, वल्लभभाई, पट्टाभी): महाराष्ट्राला मुंबई देण्यास विरोध केला.
हुतात्मे: मुंबईसह महाराष्ट्र झालाच पाहिजे या मागणीसाठी मुंबईत झालेल्या आंदोलनात १०६ जणांनी बलिदान दिले.
यशवंतराव चव्हाण: महाराष्ट्राचे पहिले मुख्यमंत्री. त्यांच्या प्रयत्नातून १ मे १९६० रोजी स्वतंत्र महाराष्ट्राची निर्मिती झाली.

५. महाराष्ट्रातील क्रांतिकारी संघटना

अभिनव भारत (१९०४): वि. दा. सावरकर यांनी नाशिक येथे स्थापना केली.
कोल्हापूरचे छत्रपती शिवाजी क्लब: राजारामशास्त्री भागवत यांनी स्थापन केलेले गुप्त मंडळ.
हिंदुस्तान सोशालिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन: यात शिवराम हरी राजगुरू (खेड, पुणे) यांनी मोठे योगदान दिले.

६. महाराष्ट्रातील शेतकरी आणि कामगार चळवळी

पुणे आणि अहमदनगरचे दंगे (१८७५): मारवाडी आणि गुजराती सावकारांविरुद्ध शेतकऱ्यांनी केलेले बंड. याला ‘डेक्कन राईट्स’ म्हणतात.
नारायण मेघाजी लोखंडे: भारतीय कामगार चळवळीचे जनक. त्यांनी ‘बॉम्बे मिल हँड्स असोसिएशन’ ही भारतातील पहिली कामगार संघटना स्थापन केली.

परीक्षेसाठी काही महत्त्वाचे “Quick Facts”:

मराठी वृत्तपत्राचे जनक: बाळशास्त्री जांभेकर.
भारताचे मॅकियावेली: न्या. म. गो. रानडे.
महाराष्ट्राचे मार्टिन ल्युथर किंग: महात्मा जोतिराव फुले.
मुंबईचे सिंह: फिरोजशहा मेहता.

७. महाराष्ट्रातील हैदराबाद मुक्ती संग्राम (Marathwada Mukti Sangram)

महाराष्ट्रातील मराठवाडा हा भाग पूर्वी हैदराबाद संस्थानाचा हिस्सा होता. तो मुक्त करण्यासाठी मोठा लढा द्यावा लागला.

पार्श्वभूमी: हैदराबादचा निजाम मीर उस्मान अली खान याने भारतात सामील होण्यास नकार दिला होता.
स्वामी रामानंद तीर्थ: या लढ्याचे मुख्य नेते. त्यांनी ‘स्टेट काँग्रेस’च्या माध्यमातून लढा तीव्र केला.
रजाकार: निजामी सत्तेला पाठिंबा देणारी कासिम रिझवीची हिंसक संघटना, जिने जनतेवर अत्याचार केले.
ऑपरेशन पोलो: भारत सरकारने १३ सप्टेंबर १९४८ रोजी निजामाविरुद्ध पोलीस कारवाई सुरू केली.
स्वातंत्र्य: १७ सप्टेंबर १९४८ रोजी निजाम शरण आला आणि मराठवाडा मुक्त झाला. हा दिवस ‘मराठवाडा मुक्ती दिन’ म्हणून साजरा केला जातो.

८. दलित आणि दलितेतर चळवळ (Non-Brahmin Movement)

महाराष्ट्रातील सामाजिक समतेच्या लढ्यात या चळवळीचा मोठा वाटा आहे.

ब्राह्मणेतर चळवळ: महात्मा फुले यांच्या सत्यशोधक समाजातून या चळवळीची प्रेरणा मिळाली. भास्करराव जाधव यांनी या चळवळीचे नेतृत्व केले.
राजर्षी शाहू महाराजांचे योगदान: त्यांनी कोल्हापूर संस्थानात मागासवर्गीयांना आरक्षण दिले आणि वसतिगृहे स्थापन केली.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे पर्व: * बहिष्कृत हितकारिणी सभा (१९२४): दलितांच्या उद्धारासाठी स्थापना.
- महाडचा सत्याग्रह (१९२७): चवदार तळ्याचे पाणी सर्वांसाठी खुले करण्यासाठी आणि मनुस्मृतीचे दहन.
- काळाराम मंदिर सत्याग्रह (१९३०): नाशिक येथे मंदिरात प्रवेशासाठी लढा.
- धर्मांतर (१९५६): नागपूरच्या दीक्षाभूमीवर लाखो अनुयायांसह बौद्ध धम्माची दीक्षा घेतली.

९. आधुनिक महाराष्ट्रातील महसूल आणि प्रशासकीय बदल

ब्रिटीश काळात महाराष्ट्रातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत मोठे बदल झाले.

रयतवारी पद्धत: मुंबई प्रांतात (महाराष्ट्र) थॉमस मनरो आणि एल्फिन्स्टन यांनी ही पद्धत लागू केली. यात शेतकरी थेट सरकारला महसूल भरत असे.
एल्फिन्स्टनचे कार्य: मुंबईचा गव्हर्नर माउंटस्टुअर्ट एल्फिन्स्टन याने महाराष्ट्रात आधुनिक शिक्षणाचा पाया रचला. पुण्याच्या शनिवारवाड्यावर युनियन जॅक फडकवण्यात त्याचा मोठा वाटा होता, पण त्याने मराठ्यांच्या परंपरांचा आदर राखण्याचाही प्रयत्न केला.
स्थानिक स्वराज्य संस्था: लॉर्ड रिपनच्या काळात महाराष्ट्रातही स्थानिक स्वराज्य संस्थांचे जाळे विस्तारले, ज्यात पुढे भारतीय नेत्यांनी सहभाग घेतला.

१०. महाराष्ट्रातील स्त्रियांच्या सुधारणेची चळवळ

महाराष्ट्राने देशाला स्त्रियांच्या शिक्षणाचे आणि हक्कांचे मॉडेल दिले.

सावित्रीबाई फुले: भारताच्या पहिल्या महिला शिक्षिका. त्यांनी महात्मा फुलेंच्या खांद्याला खांदा लावून स्त्री शिक्षणाचे कार्य केले.
पंडिता रमाबाई: ‘आर्य महिला समाज’ आणि ‘शारदा सदन’ची स्थापना. त्यांनी परित्यक्ता आणि विधवा स्त्रियांसाठी ‘मुक्ती सदन’ सुरू केले.
ताराबाई शिंदे: ‘स्त्री-पुरुष तुलना’ (१८८२) हा ग्रंथ लिहून त्यांनी पुरुषप्रधान संस्कृतीवर कडाडून टीका केली.
महर्षी धोंडो केशव कर्वे: स्त्रियांच्या शिक्षणासाठी आयुष्य वाहिलेले व्यक्तिमत्व. त्यांनी हिंगणे (पुणे) येथे महिला विद्यापीठाची (SNDT) स्थापना केली. त्यांना १९५८ मध्ये ‘भारत रत्न’ देऊन गौरविण्यात आले.
आनंदीबाई जोशी: भारताच्या पहिल्या महिला डॉक्टर.

सर्व विषयाचे सराव प्रश्नसंच डाउनलोड करा

Mpsc मोफत ऑनलाइन टेस्ट सिरिज Join Now

नवीन सरकारी नोकरी अपडेट्स Visit Now

महाराष्ट्राचा इतिहास PDF डाउनलोड करा, महाराष्ट्र ची राजेशाही, स्वराज्य कल, पेशवेकाळ व सयुक्त महाराष्ट्र इतिहास History Of Maharashtra Notes PDF