महाराष्ट्राचा भूगोल नोट्स PDF डाउनलोड करा

महाराष्ट्राचा भूगोल नोट्स PDF डाउनलोड करा

महाराष्ट्राचा भूगोल – सविस्तर व सखोल अभ्यास

महाराष्ट्र राज्याचा भूगोल हा भारतातील सर्वात वैविध्यपूर्ण भूगोलांपैकी एक आहे. समुद्रकिनारपट्टीपासून ते पर्वतरांगा, पठार, नद्या, जंगलं, खनिज संपत्ती आणि वेगवेगळ्या हवामान प्रकारांमुळे महाराष्ट्राचा भूगोल अत्यंत महत्त्वाचा ठरतो. त्यामुळे स्पर्धा परीक्षांमध्ये या विषयावर नेहमीच सखोल आणि तथ्याधारित प्रश्न विचारले जातात.

१. महाराष्ट्राची भौगोलिक स्थिती (General Introduction)

महाराष्ट्र भारताच्या पश्चिम भागात, उत्तर गोलार्धात आणि पूर्व गोलार्धात स्थित आहे.

• अक्षवृत्तीय विस्तार (Latitude):
  १५° ४४′ उ. ते २२° ०६′ उ.
• रेखावृत्तीय विस्तार (Longitude):
  ७२° ३६′ पू. ते ८०° ५४′ पू.
• क्षेत्रफळ:
  ३,०७,७१३ चौ. कि.मी.
  (भारताच्या एकूण क्षेत्रफळाच्या सुमारे ९.३६%)
• आकार:
  महाराष्ट्राचा आकार त्रिकोणाकृती आहे.
  • पाया – पश्चिमेला कोकण किनारपट्टी
  • शिरोबिंदू – पूर्वेकडे गडचिरोली जिल्हा
• लांबी–रुंदी:
  • पूर्व–पश्चिम लांबी: सुमारे ८०० कि.मी.
  • उत्तर–दक्षिण रुंदी: सुमारे ७०० कि.मी.

२. महाराष्ट्राचे प्राकृतिक विभाग (Physical Divisions)

महाराष्ट्राचे भौगोलिक स्वरूप तीन प्रमुख प्राकृतिक विभागांत विभागले जाते.

अ) कोकण किनारपट्टी

कोकण हा सह्याद्री पर्वत आणि अरबी समुद्र यांच्या मधील अरुंद किनारी पट्टा आहे.

• निर्मिती: प्रस्तरभंग (Faulting)
• लांबी: सुमारे ७२० कि.मी.
• वैशिष्ट्ये:
  • अरुंद सपाट भूभाग
  • भरपूर पर्जन्यमान
  • खारफुटी जंगलं
  • खोल खाड्या

प्रमुख खाड्या:

• उत्तर: डहाणू, दातीवरे, वसई
• मध्य: धरमतर, रोहा
• दक्षिण: विजयदुर्ग, तेरेखोल

प्रमुख नद्या (उत्तर ते दक्षिण):
दमनगंगा, वैतरणा, उल्हास (सर्वात लांब), सावित्री, वशिष्टी, शास्त्री, तेरेखोल

ब) सह्याद्री पर्वत (पश्चिम घाट)

सह्याद्री पर्वतरांग ही महाराष्ट्राच्या भूगोलातील सर्वात महत्त्वाची पर्वतरांग आहे.

• दिशा: उत्तर–दक्षिण
• उंची: उत्तरेकडून दक्षिणेकडे कमी होत जाते
• महत्त्व:
  • मान्सून पावसावर नियंत्रण
  • नद्यांचे उगमस्थान
  • जैवविविधतेचे केंद्र

प्रमुख शिखरे:

• कळसूबाई – १६४६ मी (राज्यातील सर्वोच्च शिखर)
• साल्हेर – १५६७ मी
• महाबळेश्वर – १४३८ मी
• हरिश्चंद्रगड – १४२४ मी
• सप्तशृंगी – १४१६ मी

प्रमुख घाट:

• थळ घाट – मुंबई–नाशिक
• बोर घाट – मुंबई–पुणे
• ताम्हिणी घाट – पुणे–माणगाव
• आंबोली घाट – सावंतवाडी–बेळगाव

क) महाराष्ट्र पठार (दख्खनचे पठार)

हा महाराष्ट्राचा सर्वात मोठा भूभाग आहे.

• निर्मिती:
  भ्रंशमूलक ज्वालामुखी उद्रेकातून बाहेर पडलेल्या लाव्हा रसामुळे
• खडक: बेसाल्ट
• माती: काळी माती (रेगूर)

डोंगररांगा:

• सातमाळा–अजिंठा
• हरिश्चंद्र–बालाघाट
• शंभू–महादेव

३. नदी प्रणाली (Drainage System)

महाराष्ट्रातील नद्या दोन प्रमुख गटांत विभागल्या जातात.

१) पूर्ववाहिनी नद्या (बंगालचा उपसागर)

गोदावरी

• महाराष्ट्रातील सर्वात लांब नदी – ६६८ कि.मी.
• “वृद्ध गंगा” म्हणून ओळख
• उपनद्या: दुधना, पूर्णा, प्रवरा, प्राणहिता

भीमा

• पंढरपूरजवळ चंद्रभागा
• उपनद्या: घोड, नीरा, मुळा–मुठा

कृष्णा

• उगम: महाबळेश्वर
• उपनद्या: कोयना (महाराष्ट्राची भाग्यलक्ष्मी), वारणा, पंचगंगा
• २) पश्चिमवाहिनी नद्या (अरबी समुद्र)
• तापी–पूर्णा – खानदेश
• नर्मदा – महाराष्ट्रात फक्त ५४ कि.मी. (नंदुरबार)

४. हवामान आणि पर्जन्यमान

• हवामान प्रकार: उष्णकटिबंधीय मान्सून
• नैऋत्य मोसमी वारे अरबी समुद्रावरून येतात
• सह्याद्रीमुळे ओरोग्राफिक पाऊस पडतो

पर्जन्यमान:

• सर्वाधिक: कोकण (आंबोली – ७००० मिमी+)
• सर्वात कमी: मध्य महाराष्ट्र (पर्जन्यछाया प्रदेश)

५. मृदा प्रकार (Soil Types)

• काळी मृदा: दख्खन पठार, कापूस व ऊस
• जांभी मृदा: कोकण, फळबागा (हापूस)
• तांबडी/पिवळसर मृदा: विदर्भ, भात शेती

६. प्रशासकीय आणि प्रादेशिक विभाग

महाराष्ट्रात सध्या ३६ जिल्हे आणि ६ प्रशासकीय विभाग आहेत:

७. खनिज संपत्ती आणि ऊर्जा

• लोह: गडचिरोली, चंद्रपूर
• मॅंगनीज: भंडारा
• कोळसा: चंद्रपूर, यवतमाळ

ऊर्जा:

• जलविद्युत: कोयना
• अणुविद्युत: तारापूर
• औष्णिक: कोराडी, खापरखेडा, परळी

८. महत्त्वाची सांख्यिकी (Imp Facts)

• सर्वात मोठा जिल्हा: अहमदनगर.
• सर्वात लहान जिल्हा: मुंबई शहर.
• साक्षरता: ८२.३% (२०११ नुसार).
• लिंग गुणोत्तर: ९२९ (२०११ नुसार).
• वने: गडचिरोली जिल्ह्यात सर्वाधिक वनांचे प्रमाण आहे.
• महाराष्ट्राचा भूगोल – मुद्दे व सविस्तर वर्णन
  
  १. महाराष्ट्राची भौगोलिक स्थिती
  मुद्दा:
  महाराष्ट्र भारताच्या पश्चिम भागात स्थित असून उत्तर व पूर्व गोलार्धात येतो.
  वर्णन:
  महाराष्ट्राचा अक्षवृत्तीय विस्तार १५° ४४′ उत्तर ते २२° ०६′ उत्तर दरम्यान आहे, तर रेखावृत्तीय विस्तार ७२° ३६′ पूर्व ते ८०° ५४′ पूर्व दरम्यान आढळतो. त्यामुळे महाराष्ट्र उष्णकटिबंधीय क्षेत्रात येतो. राज्याचे एकूण क्षेत्रफळ ३,०७,७१३ चौ.कि.मी. असून ते भारताच्या सुमारे ९.३६ टक्के क्षेत्र व्यापते. आकाराच्या दृष्टीने महाराष्ट्र त्रिकोणाकृती आहे. त्याचा पाया पश्चिमेकडील कोकण भागात असून शिरोबिंदू पूर्वेकडे गडचिरोली जिल्ह्याकडे आहे. पूर्व–पश्चिम लांबी सुमारे ८०० किमी आणि उत्तर–दक्षिण रुंदी सुमारे ७०० किमी आहे.
  
  २. कोकण किनारपट्टी
  मुद्दा:
  कोकण हा सह्याद्री पर्वत व अरबी समुद्र यांच्या मधील अरुंद किनारी प्रदेश आहे.
  वर्णन:
  कोकण किनारपट्टीची निर्मिती प्रस्तरभंगामुळे झाली आहे. हा प्रदेश अरुंद असून येथे पर्जन्यमान जास्त आढळते. कोकणात अनेक खाड्या निर्माण झाल्या असून उत्तरेला डहाणू, दातीवरे, वसई, मध्य भागात धरमतर, रोहा आणि दक्षिणेकडे विजयदुर्ग व तेरेखोल या प्रमुख खाड्या आहेत. या भागातील नद्या लहान पण जलवाहनक्षम असून दमनगंगा, वैतरणा, उल्हास, सावित्री, वशिष्टी आणि शास्त्री या नद्या अरबी समुद्राला मिळतात. कोकणात भात, नारळ, सुपारी आणि हापूस आंब्याची शेती प्रसिद्ध आहे.
  
  ३. सह्याद्री पर्वत (पश्चिम घाट)
  मुद्दा:
  सह्याद्री पर्वतरांग महाराष्ट्राच्या पश्चिम भागात उत्तर–दक्षिण दिशेने पसरलेली आहे.
  वर्णन:
  सह्याद्री पर्वतरांग महाराष्ट्राच्या हवामानावर मोठा प्रभाव टाकते. नैऋत्य मोसमी वारे या पर्वतरांगेत अडकल्यामुळे कोकणात जोरदार पाऊस पडतो. कळसूबाई हे महाराष्ट्रातील सर्वोच्च शिखर (१६४६ मी.) सह्याद्रीमध्ये आहे. साल्हेर, महाबळेश्वर, हरिश्चंद्रगड आणि सप्तशृंगी ही इतर महत्त्वाची शिखरे आहेत. सह्याद्रीतील थळ घाट, बोर घाट, ताम्हिणी घाट आणि आंबोली घाट हे महत्त्वाचे दळणवळण मार्ग आहेत. अनेक नद्यांचे उगमस्थान सह्याद्रीत आहे.
  
  ४. महाराष्ट्र पठार (दख्खनचे पठार)
  मुद्दा:
  महाराष्ट्र पठार हा राज्याचा सर्वात मोठा भूभाग आहे.
  वर्णन:
  महाराष्ट्र पठाराची निर्मिती भ्रंशमूलक ज्वालामुखी उद्रेकातून बाहेर पडलेल्या लाव्हा रसामुळे झाली आहे. येथे बेसाल्ट प्रकारचे खडक आढळतात. त्यामुळे काळी माती मोठ्या प्रमाणावर विकसित झाली असून ती कापूस आणि ऊस शेतीसाठी अत्यंत उपयुक्त आहे. या पठारावर सातमाळा–अजिंठा, हरिश्चंद्र–बालाघाट आणि शंभू–महादेव या डोंगररांगा पसरलेल्या आहेत.
  
  ५. नदी प्रणाली
  मुद्दा:
  महाराष्ट्रातील नद्या पूर्ववाहिनी व पश्चिमवाहिनी अशा दोन गटांत विभागल्या जातात.
  वर्णन:
  पूर्ववाहिनी नद्या बंगालच्या उपसागराला मिळतात. यामध्ये गोदावरी ही महाराष्ट्रातील सर्वात लांब नदी असून तिला ‘वृद्ध गंगा’ असे म्हणतात. भीमा नदी पंढरपूरजवळ चंद्रभागा म्हणून ओळखली जाते, तर कृष्णा नदीचा उगम महाबळेश्वर येथे आहे. पश्चिमवाहिनी नद्या अरबी समुद्राला मिळतात. तापी ही खानदेशातील महत्त्वाची नदी आहे, तर नर्मदा नदी महाराष्ट्रातून फक्त ५४ किमी वाहते.
  
  ६. हवामान आणि पर्जन्यमान
  मुद्दा:
  महाराष्ट्राचे हवामान उष्णकटिबंधीय मान्सून प्रकारचे आहे.
  वर्णन:
  राज्यात जून ते सप्टेंबर या काळात नैऋत्य मान्सूनमुळे पाऊस पडतो. कोकण आणि सह्याद्री भागात सर्वाधिक पर्जन्यमान आढळते, तर मध्य महाराष्ट्र व मराठवाडा हा पर्जन्यछायेचा प्रदेश असल्यामुळे येथे कमी पाऊस पडतो. या हवामानाचा शेती, जलसाठे आणि जीवनशैलीवर मोठा परिणाम होतो.

सर्व विषयाचे सराव प्रश्नसंच डाउनलोड करा

Mpsc मोफत ऑनलाइन टेस्ट सिरिज Join Now

नवीन सरकारी नोकरी अपडेट्स Visit Now

महाराष्ट्राचा भूगोल नोट्स PDF डाउनलोड करा,महाराष्ट्र पिके,महाराष्ट्रातील धर्म, महाराष्ट्रातील खनिज संपत्ति , महाराष्ट्र वने व वनांचे प्रकार Geography Of Maharashtra Notes PDF Download

• Prithviraj Sanjay Gaikwad
• BOBBLE – बे ऑफ बंगाल बाऊंड्री लेयर एक्सपेरिमेंट
• प्रमुख भू प्रकार
• भारताची जणगणना/लोकसंख्या/जमाती
• महाराष्ट्रातील वनांचे प्रकार Download Pdf
• भारतीय वनांचे प्रकार Pdf Download
• भारताची मृदा Indian Soils Pdf Download
• भारतीय खनिज संपत्ती Mineral Wealth of India
• भारताचा भूगोल ओळक सर्व माहिती
• भारतातील प्रमुख प्रेक्षणीय स्थळे
• महाराष्ट्र राज्य संपूर्ण माहिती भाग 1
• महाराष्ट्र राज्य भूगोल माहिती
• जगातील प्रमुख नद्या व त्यांच्या काठावरील शहरे
• #जगातील शहरे व नद्या नावे
• जगातील देश व खंड नावे माहिती
• भारतातील राष्ट्रीय उद्याने 10 सर्वात मोठी
• महाराष्ट्र धरणे व जलाशयांची नावे
• जगातील उष्ण वारे नावे व प्रदेश
• महाराष्ट्र राज्य भूगोल माहिती
• महाराष्ट्रातील अभयारण्ये
• पर्यावरणशास्त्र नोट्स डाउनलोड करा
• महाराष्ट्रातील मृदा व मृदेचे प्रकार
• महाराष्ट्र राज्य संपूर्ण भूगोल विडियो
• भूगोल नोट्स डाउनलोड करा
• संगणक नोट्स डाउनलोड करा
• Geography Of World Notes PDF Download
• #Geography Of India Notes PDF Download
• Geography Of Maharashtra Notes PDF Download
• Social Science Notes PDF Download

महाराष्ट्राचा भूगोल

• Environment Science Notes PDF Download
• Chalu Ghadamodi Notes PDF Download
• Indian Polity Notes PDF
• Science Notes PDF Download
• MPSC CSAT Notes PDF Download
• Panchyat Raj Notes PDF Download
• Main Exam Laws Notes PDF Download
• Biology Science Notes PDF Download
• Chemistry Science Notes PDF Download
• Physics Science India Notes PDF Download
• Hygiene Science India Notes PDF Download
• Nutrition Science India Notes PDF Download
• Ancient History Of India Notes PDF Download
• Medieval History Of India Notes PDF Download
• Modern History Of India Notes PDF Download
• History Of India Notes PDF Download
• Maharashtra History Notes PDF Download
• Reasoning Notes PDF Download
• Math Notes PDF Download
• GK Notes PDF Download
• English Grammar Notes PDF Download
• Geography Notes PDF Download
• Economics Notes PDF Download
• History Notes PDF Download
• Sci notes mar
• अग्निज खडक
• भूगोल :

महाराष्ट्राचा भूगोल

• बेरोजगारी व बेरोजगारीचे प्रकार
• Officers Online Academy Educator Program OAA
• भारतीय समाजसुधारक नोट्स डाउनलोड करा
• महाराष्ट्र राज्य भूगोल माहिती
• जगातील उष्ण वारे नावे व प्रदेश
• महाराष्ट्र धरणे व जलाशयांची नावे
• Bhartiy Rajyaghtana Sarav Prashnsanch
• भारतातील राष्ट्रीय उद्याने 10 सर्वात मोठी
• विषयानुसार व परीक्षेनुसार नोट्स डाउनलोड करा
• जगाचा भूगोल नोट्स PDF डाउनलोड करा
• भारताचा भूगोल नोट्स PDF डाउनलोड करा
• महाराष्ट्राचा भूगोल नोट्स PDF डाउनलोड करा
• जगाचे सामान्य ज्ञान नोट्स PDF डाउनलोड करा
• भारताचे सामान्य ज्ञान नोट्स PDF डाउनलोड करा
• महाराष्ट्र GK नोट्स PDF डाउनलोड करा
• भारतीय अर्थव्यवस्था नोट्स PDF डाउनलोड करा
• सामाजिक शास्त्रे नोट्स PDF डाउनलोड करा
• पोषणशास्त्र विज्ञान नोट्स PDF डाउनलोड करा
• आरोग्यशास्त्र विज्ञान नोट्स PDF डाउनलोड करा

• All Competitive Exam Notes PDF
• Arogya Vibhag Bharti Notes Pdf
• भारतीय राज्यव्यवस्था आणि संघराज्यपद्धती अभ्यासक्रम पीडीएफ नोट्स डाऊनलोड
• जगाचा भूगोल नोट्स PDF डाउनलोड करा
• महाराष्ट्र राज्य भूगोल माहिती 2023
• आधुनिक भारताचा इतिहास नोट्स PDF डाउनलोड करा
• प्राचीन भारताचा इतिहास 2023 नोट्स PDF डाउनलोड करा
• BOBBLE – बे ऑफ बंगाल बाऊंड्री लेयर एक्सपेरिमेंट
• प्रमुख भू प्रकार
• भारताची जणगणना/लोकसंख्या/जमाती
• महाराष्ट्रातील वनांचे प्रकार Download Pdf
• भारतीय वनांचे प्रकार Pdf Download
• भारताची मृदा Indian Soils Pdf Download
• भारतीय खनिज संपत्ती Mineral Wealth of India
• भारताचा भूगोल ओळक सर्व माहिती
• भारतातील प्रमुख प्रेक्षणीय स्थळे
• महाराष्ट्र राज्य संपूर्ण माहिती भाग 1
• महाराष्ट्र राज्य भूगोल माहिती
• जगातील प्रमुख नद्या व त्यांच्या काठावरील शहरे
• जगातील शहरे व नद्या नावे
• जगातील देश व खंड नावे माहिती
• भारतातील राष्ट्रीय उद्याने 10 सर्वात मोठी
• महाराष्ट्र धरणे व जलाशयांची नावे
• जगातील उष्ण वारे नावे व प्रदेश
• महाराष्ट्र राज्य भूगोल माहिती
• महाराष्ट्रातील अभयारण्ये
• पर्यावरणशास्त्र नोट्स डाउनलोड करा
• महाराष्ट्रातील मृदा व मृदेचे प्रकार
• महाराष्ट्र राज्य संपूर्ण भूगोल विडियो
• भूगोल नोट्स डाउनलोड करा
• संगणक नोट्स डाउनलोड करा
• Geography Of World Notes PDF Download
• Geography Of India Notes PDF Download
• Geography Of Maharashtra Notes PDF Download
• Social Science Notes PDF Download
• Environment Science Notes PDF Download
• Chalu Ghadamodi Notes PDF Download
• Indian Polity Notes PDF
• Science Notes PDF Download
• MPSC CSAT Notes PDF Download
• Panchyat Raj Notes PDF Download
• Main Exam Laws Notes PDF Download
• Biology Science Notes PDF Download
• Chemistry Science Notes PDF Download
• Physics Science India Notes PDF Download
• Hygiene Science India Notes PDF Download
• Nutrition Science India Notes PDF Download
• Ancient History Of India Notes PDF Download
• Medieval History Of India Notes PDF Download
• Modern History Of India Notes PDF Download
• History Of India Notes PDF Download
• Maharashtra History Notes PDF Download
• Reasoning Notes PDF Download
• Math Notes PDF Download
• GK Notes PDF Download
• English Grammar Notes PDF Download
• Geography Notes PDF Download
• Economics Notes PDF Download
• History Notes PDF Download
• Sci notes mar
• भूगोल :
• Officers Online Academy Educator Program OAA
• भारतीय समाजसुधारक नोट्स डाउनलोड करा
• महाराष्ट्र राज्य भूगोल माहिती
• जगातील उष्ण वारे नावे व प्रदेश
• Bhartiy Rajyaghtana Sarav Prashnsanch
• महाराष्ट्र धरणे व जलाशयांची नावे
• भारतातील राष्ट्रीय उद्याने 10 सर्वात मोठी
• जगाचा भूगोल नोट्स PDF डाउनलोड करा
• भारताचा भूगोल नोट्स PDF डाउनलोड करा
• महाराष्ट्राचा भूगोल नोट्स PDF डाउनलोड करा
• जगाचे सामान्य ज्ञान नोट्स PDF डाउनलोड करा
• भारताचे सामान्य ज्ञान नोट्स PDF डाउनलोड करा
• महाराष्ट्र GK नोट्स PDF डाउनलोड करा
• भारतीय अर्थव्यवस्था नोट्स PDF डाउनलोड करा