OOAcademy

Learn For Dreams

पंचायत राज नोट्स PDF डाउनलोड करा

पंचायत राज नोट्स PDF डाउनलोड करा

पंचायत राज व्यवस्था ही भारतातील ग्रामीण लोकशाहीची मूलभूत रचना मानली जाते. गावपातळीपासून जिल्हा पातळीपर्यंत प्रशासन लोकांच्या सहभागातून चालावे, या उद्देशाने पंचायत राज प्रणालीची स्थापना करण्यात आली आहे. स्पर्धा परीक्षा, शालेय-महाविद्यालयीन अभ्यासक्रम तसेच सामान्य ज्ञान वाढवण्यासाठी पंचायत राज नोट्स PDF डाउनलोड करा हा पर्याय विद्यार्थ्यांसाठी अत्यंत उपयुक्त ठरतो.

आज MPSC, तलाठी, ग्रामसेवक, पोलीस भरती, शिक्षक भरती तसेच इतर सरकारी परीक्षांमध्ये पंचायत राजवर आधारित प्रश्न हमखास विचारले जातात. त्यामुळे या विषयाचा सखोल आणि मुद्देसूद अभ्यास करणे अत्यावश्यक आहे.

पंचायत राज व्यवस्थेचा इतिहास

भारतामध्ये पंचायत राज व्यवस्थेचा उल्लेख प्राचीन काळापासून आढळतो. मात्र, आधुनिक पंचायत राज प्रणालीला खरी चालना 1957 मधील बलवंतराय मेहता समितीच्या शिफारसीनंतर मिळाली. त्यानंतर 73 व्या घटनादुरुस्ती कायद्यामुळे पंचायत राज संस्थांना घटनात्मक दर्जा देण्यात आला.

या घटनादुरुस्तीमुळे ग्रामपंचायत, पंचायत समिती आणि जिल्हा परिषद या त्रिस्तरीय रचनेला अधिक बळ मिळाले. त्यामुळे पंचायत राजचा इतिहास समजून घेणे परीक्षेच्या दृष्टीने महत्त्वाचे ठरते.

पंचायत राज नोट्समध्ये कोणते विषय समाविष्ट असतात?

सामान्यतः पंचायत राज नोट्स PDF मध्ये खालील विषयांचा समावेश असतो:

  • पंचायत राज व्यवस्थेचा इतिहास
  • 73 वी घटनादुरुस्ती – ठळक वैशिष्ट्ये
  • ग्रामसभा : रचना, अधिकार व कार्ये
  • ग्रामपंचायत : कार्य, निधी व जबाबदाऱ्या
  • पंचायत समिती : भूमिका व प्रशासकीय कार्य
  • जिल्हा परिषद : रचना, अधिकार व विकासकामे
  • पंचायत राज संस्थांचे आर्थिक स्रोत
  • आरक्षण धोरण व महिलांचा सहभाग
  • महाराष्ट्रातील पंचायत राज प्रणाली

हे सर्व मुद्दे MPSC आणि इतर परीक्षांसाठी अत्यंत उपयुक्त मानले जातात.

PDFDOWNLOAD
Panchayati Raj पूर्ण PDF (English / General Notes)Download
Panchayati Raj System in India – PDDownload
पंचायतराज शॉर्ट नोट्स – PDFDownload

१. पंचायत राजची पार्श्वभूमी

भारतात पंचायत राजची संकल्पना महात्मा गांधींच्या ‘ग्रामस्वराज्य’ या विचारावर आधारित आहे.

  • घटनेचे कलम ४०: ग्रामपंचायतींची स्थापना करण्याचे मार्गदर्शक तत्व यात दिले आहे.
  • पहिली सुरुवात: २ ऑक्टोबर १९५९ रोजी राजस्थानमधील नागौर जिल्ह्यात पंडित नेहरूंनी पंचायत राजचे उद्घाटन केले.
  • महाराष्ट्र: पंचायत राज स्वीकारणारे महाराष्ट्र हे ९ वे राज्य आहे (१ मे १९६२).

२. महत्त्वाच्या समित्या

पंचायत राजच्या संरचनेसाठी खालील समित्यांची शिफारस महत्त्वाची ठरली:

समितीवर्षमुख्य शिफारस
बलवंतराय मेहता समिती१९५७त्रिस्तरीय पंचायत राज व्यवस्थेची शिफारस.
अशोक मेहता समिती१९७७द्विस्तरीय व्यवस्थेची शिफारस (मंडळ पंचायत व जिल्हा परिषद).
वसंतराव नाईक समिती१९६०महाराष्ट्रात जिल्हा परिषदेला अधिक महत्त्व देण्याची शिफारस.
एल. एम. सिंघवी समिती१९८६पंचायत राज संस्थांना घटनात्मक दर्जा देण्याची मागणी.

३. ७३ वी घटनादुरुस्ती (१९९२)

या घटनादुरुस्तीमुळे पंचायत राजला घटनात्मक दर्जा मिळाला.

  • अंमलबजावणी: २४ एप्रिल १९९३ (म्हणून २४ एप्रिल हा ‘पंचायत राज दिन’ म्हणून साजरा होतो).
  • कलम: २४३ (A ते O) समाविष्ट करण्यात आले.
  • अनुसूची: घटनेत ११ वे परिशिष्ट जोडले गेले, ज्यामध्ये पंचायतींचे २९ विषय दिले आहेत.

४. पंचायत राजची त्रिस्तरीय रचना (महाराष्ट्र)

अ) जिल्हा परिषद (जिल्हा स्तर)

  • सदस्य संख्या: किमान ५० ते कमाल ७५.
  • अध्यक्ष/उपाध्यक्ष: निवडून आलेल्या सदस्यांमधून निवड (कार्यकाळ ५ वर्षे).
  • प्रशासकीय प्रमुख: मुख्य कार्यकारी अधिकारी (CEO) – यांची नियुक्ती राज्य शासन करते (IAS अधिकारी).

ब) पंचायत समिती (तालुका स्तर)

  • सदस्य: जिल्हा परिषदेचे त्या तालुक्यातील प्रतिनिधी.
  • सभापती/उपसभापती: सदस्यांमधून निवड.
  • प्रशासकीय प्रमुख: गट विकास अधिकारी (BDO).

क) ग्रामपंचायत (ग्राम स्तर)

  • सदस्य संख्या: लोकसंख्येनुसार ७ ते १७.
  • सरपंच/उपसरपंच: सरपंच हा ग्रामपंचायतीचा अध्यक्ष असतो.
  • प्रशासकीय प्रमुख: ग्रामसेवक – यांची नियुक्ती जिल्हा परिषद करते.
  • ग्रामसभा: गावातील सर्व प्रौढ मतदारांची सभा. वर्षातून किमान ४ सभा होणे बंधनकारक आहे.

५. महत्त्वाचे कायदे

  1. मुंबई ग्रामपंचायत कायदा, १९५८: ग्रामपंचायतींच्या कामकाजासाठी.
  2. महाराष्ट्र जिल्हा परिषद व पंचायत समिती कायदा, १९६१: जिल्हा परिषद व पंचायत समितीच्या प्रशासनासाठी.

६. आरक्षणाची तरतूद

  • महिला आरक्षण: महाराष्ट्रात स्थानिक स्वराज्य संस्थांमध्ये महिलांसाठी ५०% जागा राखीव आहेत.
  • SC/ST आरक्षण: लोकसंख्येच्या प्रमाणात.
  • OBC आरक्षण: २७% पर्यंत (न्यायालयाच्या निर्देशानुसार बदलू शकते).

परीक्षाभिमुख महत्त्वाचे मुद्दे:

  • वयोमर्यादा: पंचायत राजच्या निवडणुका लढवण्यासाठी किमान वय २१ वर्षे असणे आवश्यक आहे.
  • निवडणूक आयोग: या निवडणुका ‘राज्य निवडणूक आयोग’ घेते.
  • वित्त आयोग: पंचायतींना निधी मिळवण्यासाठी ‘राज्य वित्त आयोग’ शिफारसी करतो.

सर्व विषयाचे सराव प्रश्नसंच डाउनलोड करा

Mpsc मोफत ऑनलाइन टेस्ट सिरिज Join Now

नवीन सरकारी नोकरी अपडेट्स Visit Now

पंचायत राज नोट्स PDF डाउनलोड करा. भारतातील पंचायत राज पद्धती व पंचायत राज समाज जीवन . Panchyat Raj Notes PDF Download

पंचायत राज नोटस

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Letest Notification