बुलढाणा जिल्हा सविस्तर माहिती Buldhana District Detailed Information

बुलढाणा जिल्हा सविस्तर माहिती Buldhana District Detailed Information बुलढाणा जिल्हा, महाराष्ट्र राज्याच्या अमरावती विभागातील एक महत्त्वाचा जिल्हा असून, ऐतिहासिक, सांस्कृतिक आणि नैसर्गिक वारसा लाभलेला आहे; हा जिल्हा शेती, कृषी-अन्न प्रक्रिया, कापूस आणि वस्त्रोद्योग तसेच रासायनिक उद्योगांसाठी ओळखला जातो, ज्यात लोणार सरोवर, अजिंठा लेणी, शेगावचा गजानन महाराज मंदिर आणि जिजाऊंचे जन्मस्थळ सिंदखेड राजा यांसारखी प्रमुख पर्यटन स्थळे आहेत, तसेच या जिल्ह्यात १३ तालुक्यांचा समावेश आहे.

सामान्य माहिती

राज्य: महाराष्ट्र
विभाग: अमरावती विभाग
स्थापना: 1864
जिल्ह्याचे मुख्यालय: बुलढाणा
भौगोलिक क्षेत्रफळ: सुमारे 9,661 चौ.कि.मी.
लोकसंख्या (2011): सुमारे 25 लाख
भाषा: मराठी (मुख्य), हिंदी
जिल्हा बोधवाक्य: शेतीप्रधान जिल्हा

2) भौगोलिक रचना
जिल्हा विदर्भाच्या दक्षिण-पश्चिम भागात आहे.
सातपुडा पर्वतरांगांचा प्रभाव काही भागात दिसतो.
लोनार सरोवर – जगप्रसिद्ध उल्कापातामुळे तयार झालेले खारट पाण्याचे सरोवर.
जमीन प्रामुख्याने काळी सुपीक (कापसाची) माती.

3) नद्या
पूर्णा, पेनगंगा, वर्धा, खडकपूर्णा
सिंचन व शेतीसाठी महत्त्वाच्या.

4) हवामान
उष्ण व कोरडे
उन्हाळा: मार्च–मे (जास्त उष्ण)
पावसाळा: जून–सप्टेंबर
हिवाळा: नोव्हेंबर–फेब्रुवारी (थंड)

5) प्रशासनिक रचना
तालुके (13):
बुलढाणा, चिखली, मेहकर, मलकापूर, खामगाव, शेगाव, देऊळगाव राजा, देऊळगाव राजा (जुना उल्लेख), सिंदखेड राजा, लोणार, नांदुरा, जळगाव जामोद, मोताळा
महानगरपालिका/नगरपरिषदा: बुलढाणा, खामगाव, मलकापूर, शेगाव इ.

6) शेती व अर्थव्यवस्था
जिल्हा शेतीप्रधान
मुख्य पिके: कापूस (प्रमुख), ज्वारी, तूर, हरभरा, सोयाबीन, गहू
फळे: संत्रा, केळी
उद्योग: कापूस प्रक्रिया, जिनिंग-प्रेसिंग, तेल गिरण्या, अन्नप्रक्रिया

7) धार्मिक व पर्यटन स्थळे
शेगाव – संत गजानन महाराज मंदिर (प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्र)
आनंद सागर, शेगाव – धार्मिक व पर्यटन संकुल
लोनार सरोवर – भूवैज्ञानिक आश्चर्य
सिंदखेड राजा – राजमाता जिजाऊ जन्मस्थळ
मेहकर – धार्मिक व ऐतिहासिक स्थळ

8) शिक्षण
शासकीय व खाजगी महाविद्यालये
अभियांत्रिकी, फार्मसी, शिक्षणशास्त्र (B.Ed) इ. अभ्यासक्रम
ग्रामीण भागात प्राथमिक–माध्यमिक शिक्षणाची चांगली सोय

10) वाहतूक
राष्ट्रीय महामार्ग व राज्य महामार्ग
रेल्वे मार्ग: मुंबई–नागपूर मार्ग (खामगाव, शेगाव, मलकापूर)
जवळचे विमानतळ: अकोला, औरंगाबाद

11) महत्त्वाची वैशिष्ट्ये (थोडक्यात)
कापूस उत्पादनात अग्रगण्य
लोनार सरोवरामुळे जागतिक ओळख
संत गजानन महाराजांमुळे धार्मिक महत्त्व
विदर्भातील महत्त्वाचा जिल्हा

बुलढाणा जिल्हा ऐतिहासिक माहिती Buldhana District Historical Information

बुलढाणा जिल्ह्याचा इतिहास प्राचीन काळापासून सुरू होतो, जिथे मौर्य, सातवाहन, वाकाटक, चालुक्य, राष्ट्रकूट आणि यादव यांसारख्या राजवंशांनी राज्य केले, जो विदर्भ (Vidarbha) साम्राज्याचा भाग होता; नंतर १४व्या शतकात दिल्ली सल्तनत, बहामनी, मुघल आणि हैदराबादचे निजाम यांनी राज्य केले, आणि १८५३ मध्ये ब्रिटिशांच्या ताब्यात गेला आणि १९६० मध्ये महाराष्ट्राचा भाग बनला, ज्यात सिंधखेड राजा (Rajmata Jijabai यांचे जन्मस्थान) आणि लोणार सरोवर ( उल्कापातामुळे तयार झालेले) यांसारखी महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक स्थळे आहेत.

1) प्राचीन काळ

बुलढाणा जिल्ह्याचा इतिहास अतिशय प्राचीन आहे.

लोनार सरोवर हे सुमारे ५०,००० वर्षांपूर्वी उल्कापातामुळे निर्माण झाले असल्याचे शास्त्रज्ञ मानतात.

लोनार परिसरात हेमाडपंथी मंदिरे, प्राचीन शिल्पकला व संस्कृत लेख आढळतात, यावरून या भागात प्रगत संस्कृती होती हे स्पष्ट होते.

2) सातवाहन कालखंड

इ.स.पू. 2रे शतक ते इ.स. 2रे शतक या काळात सातवाहनांचे राज्य विदर्भात होते.
बुलढाणा परिसर व्यापार व शेतीसाठी महत्त्वाचा होता.
प्राचीन मार्गांमुळे या भागाचा दख्खनशी संपर्क होता.

3) वाकाटक व चालुक्य काळ

सातवाहनांनंतर वाकाटक राजवंशाचा प्रभाव होता.
त्यानंतर चालुक्य व राष्ट्रकूट राजवटीत हा भाग सामील झाला.
अनेक मंदिरे व स्थापत्यशैली याच काळात विकसित झाली.

4) यादव व बहमनी काळ

12व्या–14व्या शतकात देवगिरीच्या यादवांचे राज्य होते.
यादवांनंतर बहमनी सुलतानांचे नियंत्रण आले.
किल्ले, प्रशासकीय व्यवस्था आणि लष्करी मार्ग विकसित झाले.

5) मुघल व निजाम काळ

बहमनी सत्तेनंतर हा प्रदेश मुघल साम्राज्यात गेला.
पुढे हैदराबादच्या निजामाच्या अधिपत्याखाली बुलढाणा जिल्हा होता.
महसूल व्यवस्था व जमिनींचे मोजमाप याकाळात झाले.

6) मराठा काळ (महत्त्वाचा टप्पा)

बुलढाणा जिल्ह्याचा मराठा इतिहासात मोठा वाटा आहे.
सिंदखेड राजा –
- येथे राजमाता जिजाऊंचा जन्म (इ.स. 1598) झाला.
- छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या जीवनातील हे अत्यंत पवित्र स्थान मानले जाते.
मराठ्यांनी प्रशासन, धर्म व स्वराज्याची भावना मजबूत केली.

7) ब्रिटिश काळ

1853 मध्ये बरार प्रांत ब्रिटिशांच्या ताब्यात गेला.
1864 मध्ये बुलढाणा जिल्ह्याची अधिकृत स्थापना झाली.
ब्रिटिशांनी रेल्वे, रस्ते व प्रशासकीय यंत्रणा उभारली.
शेतकऱ्यांवर करांचा ताण वाढला, त्यामुळे असंतोष निर्माण झाला.

8) स्वातंत्र्यलढा

बुलढाणा जिल्ह्याचा स्वातंत्र्य चळवळीत सक्रिय सहभाग होता.
खामगाव, शेगाव, मलकापूर परिसरात चळवळी झाल्या.
महात्मा गांधींच्या विचारांचा प्रभाव दिसून येतो.
अनेक स्वातंत्र्यसैनिकांनी ब्रिटिशांविरुद्ध लढा दिला.

9) स्वातंत्र्योत्तर काळ

1956 मध्ये बुलढाणा जिल्हा महाराष्ट्र राज्यात समाविष्ट झाला.
शेती, शिक्षण, धार्मिक व सामाजिक क्षेत्रात प्रगती झाली.
शेगाव हे संत गजानन महाराजांमुळे राष्ट्रीय पातळीवर प्रसिद्ध झाले.

ऐतिहासिक महत्त्व (थोडक्यात मुद्दे)

लोनार सरोवर – जागतिक भूवैज्ञानिक वारसा
सिंदखेड राजा – राजमाता जिजाऊंचे जन्मस्थान
मराठा, मुघल, निजाम व ब्रिटिश काळाचा प्रभाव
विदर्भातील ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाचा जिल्हा

बुलढाणा जिल्हा प्राकृतिक माहिती Buldhana District Natural Information

बुलढाणा जिल्हा महाराष्ट्राच्या विदर्भ (अमरावती विभाग) भागात असून, भौगोलिकदृELDS विविधता, डोंगररांगा (अजिंठा, सातपुडा), पूर्णा व पैनगंगा नद्यांच्या खोऱ्यात वसलेला आहे, ज्यात लोणार सरोवर (उल्कापातामुळे तयार झालेला), विविध अभयारण्ये (ज्ञानगंगा, अंबबारवा), शेतीप्रधान प्रदेश आणि ऐतिहासिक स्थळे (सिंदखेड राजा, शेगाव) यांसारखी नैसर्गिक आणि मानवनिर्मित वैशिष्ट्ये आहेत.

1) भौगोलिक स्थान

बुलढाणा जिल्हा महाराष्ट्राच्या विदर्भ विभागात आहे.
अमरावती विभागातील हा जिल्हा दख्खन पठारावर वसलेला आहे.
जिल्ह्याची भौगोलिक रचना सपाट, थोडी टेकड्यांची व पठारी स्वरूपाची आहे.

2) भू-रचना (भूमी स्वरूप)

जिल्ह्यात काळी कापसाची सुपीक माती मोठ्या प्रमाणावर आढळते.
काही भागात डोंगररांगा व टेकड्या आहेत (विशेषतः दक्षिण व पश्चिम भाग).
सातपुडा पर्वतरांगांचा प्रभाव काही तालुक्यांत दिसतो.

3) लोनार सरोवर (नैसर्गिक आश्चर्य)

बुलढाणा जिल्ह्यातील सर्वात महत्त्वाचे प्राकृतिक वैशिष्ट्य.
सुमारे ५०,००० वर्षांपूर्वी उल्कापातामुळे निर्माण झालेले सरोवर.
पाणी खारट व क्षारीय आहे.
हे सरोवर जागतिक पातळीवर भूवैज्ञानिकदृष्ट्या प्रसिद्ध आहे.

4) नद्या

बुलढाणा जिल्ह्यातील प्रमुख नद्या :

पूर्णा नदी
पेनगंगा नदी
वर्धा नदी
खडकपूर्णा नदी

➡️ या नद्या शेती, सिंचन व पाण्याच्या पुरवठ्यासाठी उपयुक्त आहेत.

5) हवामान

जिल्ह्याचे हवामान उष्ण व कोरडे आहे.
उन्हाळा: मार्च–मे (तापमान जास्त)
पावसाळा: जून–सप्टेंबर (मध्यम पाऊस)
हिवाळा: नोव्हेंबर–फेब्रुवारी (थंड व आल्हाददायक)

6) मृदा (माती)

काळी माती (रेगूर माती) – कापूस व सोयाबीनसाठी योग्य
काही भागात मध्यम व हलकी माती
शेतीसाठी जिल्हा अतिशय अनुकूल

7) वनसंपदा

जिल्ह्यात मर्यादित वनक्षेत्र आहे.
वनांमध्ये साग, बाभूळ, नीम, पळस, तेंदू इ. झाडे आढळतात.
वन्यजीवांमध्ये हरिण, ससा, मोर, कोल्हा इ. प्राणी दिसतात.

8) नैसर्गिक साधनसंपत्ती

सुपीक जमीन
पाणी (नद्या, धरणे, विहिरी)
चुनखडी व दगड (मर्यादित प्रमाणात)
हवामान शेतीस अनुकूल

9) शेती व नैसर्गिक वातावरण

नैसर्गिक परिस्थितीमुळे बुलढाणा शेतीप्रधान जिल्हा आहे.
कापूस, ज्वारी, तूर, हरभरा, सोयाबीन ही मुख्य पिके.
पावसावर अवलंबून शेती मोठ्या प्रमाणात आहे.

थोडक्यात प्राकृतिक वैशिष्ट्ये

लोनार सरोवर – जागतिक नैसर्गिक वारसा
काळी सुपीक माती
पूर्णा व पेनगंगा नद्या
उष्ण व कोरडे हवामान
शेतीस अनुकूल नैसर्गिक परिस्थिती

बुलढाणा जिल्हा प्रशासकीय माहिती Buldhana District Administrative Information

बुलढाणा जिल्हा अमरावती विभागात असून, त्याचे प्रशासकीय मुख्यालय बुलढाणा शहर आहे; जिल्ह्यात ६ उपविभाग (बुलढाणा, मेहकर, खामगाव, मलकापूर, जळगाव-जामोद, सिंदखेड राजा) आणि १३ तालुके (बुलढाणा, चिखली, देऊळगाव राजा, मलकापूर, मोताळा, नांदुरा, मेहकर, सिंदखेड राजा, लोणार, खामगाव, शेगाव, जळगाव जामोद, संग्रामपूर) आहेत, ज्यात ७७७ < पंचायती (Gram Panchayats) आहेत, आणि हा जिल्हा विदर्भातील एक महत्त्वाचा भाग आहे.

1) मूलभूत प्रशासकीय माहिती

राज्य: महाराष्ट्र
विभाग: अमरावती विभाग
जिल्ह्याचे मुख्यालय: बुलढाणा
जिल्हा स्थापना: 1864
जिल्हाधिकारी (Collector): जिल्ह्याचा प्रमुख प्रशासकीय अधिकारी
पोलीस अधीक्षक (SP): जिल्ह्यातील कायदा व सुव्यवस्थेचा प्रमुख

2) प्रशासकीय विभागणी

बुलढाणा जिल्हा उपविभाग, तालुके, नगरपालिका व ग्रामपंचायती अशा स्तरांवर प्रशासित केला जातो.

(अ) उपविभाग (Sub-Divisions)

बुलढाणा
खामगाव
मलकापूर
चिखली
मेहकर

➡️ प्रत्येक उपविभागाचे प्रमुख उपविभागीय अधिकारी (SDO) असतात.

3) तालुका प्रशासन

बुलढाणा जिल्ह्यात एकूण 13 तालुके आहेत :

बुलढाणा
चिखली
मेहकर
मलकापूर
खामगाव
शेगाव
देऊळगाव राजा
सिंदखेड राजा
लोणार
नांदुरा
मोताळा
जळगाव जामोद
संग्रामपूर

➡️ प्रत्येक तालुक्याचे प्रमुख तहसीलदार असतात.

4) स्थानिक स्वराज्य संस्था

(अ) महानगरपालिका / नगरपालिका

नगरपालिका:
- बुलढाणा
- खामगाव
- मलकापूर
- शेगाव
- चिखली
- मेहकर
- देऊळगाव राजा
- नांदुरा
- लोणार
- सिंदखेड राजा

(ब) जिल्हा परिषद (Zilla Parishad)

जिल्हा परिषद, बुलढाणा – ग्रामीण विकासाची जबाबदारी
शिक्षण, आरोग्य, पाणीपुरवठा, ग्रामविकास यांचे नियोजन

(क) पंचायत समिती

प्रत्येक तालुक्यात पंचायत समिती कार्यरत
ग्रामीण भागातील योजनांची अंमलबजावणी

5) पोलीस प्रशासन

जिल्हा प्रमुख: पोलीस अधीक्षक (SP)
प्रत्येक उपविभागात उपविभागीय पोलीस अधिकारी (SDPO)
तालुका/शहर पातळीवर पोलीस ठाणे

6) न्यायिक प्रशासन

जिल्हा व सत्र न्यायालय: बुलढाणा
तालुका स्तरावर दंडाधिकारी न्यायालये
कायदा व न्यायव्यवस्थेचे नियंत्रण

7) महसूल प्रशासन

जिल्हाधिकारी → उपविभागीय अधिकारी → तहसीलदार → तलाठी
जमीन नोंद, महसूल वसुली, सातबारा, पीक पाहणी इत्यादी कामे

8) निवडणूक प्रशासन

जिल्हाधिकारी हे जिल्हा निवडणूक अधिकारी असतात
लोकसभा, विधानसभा, स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या निवडणुका पार पाडल्या जातात

9) प्रशासकीय वैशिष्ट्ये (थोडक्यात)

13 तालुके
5 उपविभाग
जिल्हा परिषद व पंचायत समिती व्यवस्था
प्रभावी महसूल, पोलीस व न्यायिक प्रशासन
ग्रामीण व शहरी प्रशासनाचे समन्वयित कामकाज

बुलढाणा जिल्हा राजकीय माहिती Buldhana District Political Information

बुलढाणा जिल्ह्याचे राजकारण लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघांमध्ये विभागले आहे, ज्यात बुलढाणा (लोकसभा) आणि चिखली, सिंदखेड राजा, मेहकर (SC), खामगाव, जळगाव जामोद यांसारख्या विधानसभा जागांचा समावेश आहे, तर मलकापूर ही जागा रावेर लोकसभा मतदारसंघाचा भाग आहे. प्रतापराव जाधव हे बुलढाणाचे सध्याचे खासदार आहेत, तर संजय गायकवाड हे बुलढाणा विधानसभा मतदारसंघाचे आमदार आहेत. जिल्ह्याचे प्रशासकीय प्रमुख जिल्हाधिकारी डॉ. किरण पाटील आहेत.

1) राजकीय स्थान

बुलढाणा जिल्हा महाराष्ट्र राज्याच्या विदर्भ विभागात येतो.
केंद्र व राज्य पातळीवरील लोकशाही व्यवस्थेत जिल्ह्याचे महत्त्वाचे स्थान आहे.
जिल्ह्यातून लोकसभा व विधानसभा प्रतिनिधी निवडले जातात.

2) लोकसभा मतदारसंघ

बुलढाणा जिल्हा प्रामुख्याने बुलढाणा (SC) लोकसभा मतदारसंघात समाविष्ट आहे.

हा मतदारसंघ अनुसूचित जातींसाठी राखीव (SC) आहे.
जिल्ह्यातील अनेक तालुके या मतदारसंघात येतात.
खासदार केंद्र सरकारमध्ये जिल्ह्याचे प्रतिनिधित्व करतो.

3) विधानसभा मतदारसंघ

बुलढाणा जिल्ह्यात एकूण 7 विधानसभा मतदारसंघ आहेत :

बुलढाणा
चिखली
खामगाव
जळगाव जामोद
मलकापूर
मेहकर (SC)
सिंदखेड राजा

➡️ प्रत्येक मतदारसंघातून आमदार (MLA) निवडला जातो.

4) स्थानिक स्वराज्य संस्थांमधील राजकारण

जिल्हा परिषद (ZP) – जिल्हास्तरीय राजकारणाचे केंद्र
पंचायत समिती – तालुका पातळीवरील राजकारण
नगरपालिका / नगरपरिषद – शहरी राजकारण
ग्रामपंचायत – ग्रामीण राजकारणाचा पाया

➡️ या संस्थांमधून स्थानिक प्रश्न, विकासकामे व योजना राबवल्या जातात.

5) प्रमुख राजकीय पक्ष

बुलढाणा जिल्ह्यात खालील पक्ष सक्रिय आहेत :

भारतीय जनता पक्ष (BJP)
भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (INC)
राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी (NCP)
शिवसेना (उद्धव ठाकरे / शिंदे गट)
बहुजन समाज पक्ष (BSP)
वंचित बहुजन आघाडी (VBA)

6) राजकीय वैशिष्ट्ये

जिल्ह्यात शेतीप्रधान मतदारसंघ असल्याने शेतकरी प्रश्न महत्त्वाचे
पाणीटंचाई, कापूस दर, सिंचन, शिक्षण व रोजगार हे मुख्य राजकीय मुद्दे
ग्रामीण मतदारांचा प्रभाव अधिक
वेळोवेळी सत्तांतर पाहणारा जिल्हा

7) निवडणूक प्रशासन

जिल्हाधिकारी हे जिल्हा निवडणूक अधिकारी असतात.
विधानसभा, लोकसभा व स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या निवडणुका निवडणूक आयोगाच्या मार्गदर्शनाखाली पार पडतात.

8) थोडक्यात राजकीय माहिती

1 लोकसभा मतदारसंघ (SC)
7 विधानसभा मतदारसंघ
जिल्हा परिषद व नगरपालिका राजकारण सक्रिय
शेतकरी व ग्रामीण प्रश्न केंद्रस्थानी
बहुपक्षीय राजकीय स्पर्धा

बुलढाणा जिल्हा पर्यटन माहिती Buldhana District Tourism Information

बुलढाणा जिल्हा नैसर्गिक सौंदर्य आणि धार्मिक स्थळांसाठी प्रसिद्ध आहे, ज्यात लोणार सरोवर (उल्कापातामुळे तयार झालेले), शेगावचे गजानन महाराज मंदिर, राजूर घाटातील बालाजी मंदिर, सिंदखेड राजा (राजमाता जिजाऊंचे जन्मस्थान) आणि अंबाबारवा अभयारण्य यांसारखी ठिकाणे पर्यटकांना आकर्षित करतात. याव्यतिरिक्त, ज्ञानगंगा अभयारण्य, जटाशंकर धबधबा, आणि विविध ऐतिहासिक किल्ले व मंदिरे (उदा. रेणुका देवी मंदिर, सैलाणी दर्गा) देखील या जिल्ह्याची ओळख आहेत.

1) लोनार सरोवर (Lonar Lake)

जागतिक स्तरावर प्रसिद्ध नैसर्गिक आश्चर्य
सुमारे ५०,००० वर्षांपूर्वी उल्कापातामुळे तयार झालेले सरोवर
पाणी खारट व क्षारीय
परिसरात प्राचीन मंदिरे व निसर्गसौंदर्य
➡️ निसर्ग व विज्ञानप्रेमींसाठी खास ठिकाण

2) शेगाव – संत गजानन महाराज मंदिर

बुलढाणा जिल्ह्यातील सर्वात मोठे धार्मिक पर्यटनस्थळ
देशभरातून भाविक दर्शनासाठी येतात
स्वच्छता व व्यवस्थापनासाठी प्रसिद्ध
➡️ आध्यात्मिक पर्यटनाचे प्रमुख केंद्र

3) आनंद सागर, शेगाव

संत गजानन महाराज संस्थानने विकसित केलेले भव्य पर्यटन संकुल
सुंदर बागा, जलाशय, ध्यान केंद्र
कुटुंबासह भेट देण्यासाठी आदर्श ठिकाण

4) सिंदखेड राजा

राजमाता जिजाऊंचे जन्मस्थान
जिजामाता राजवाडा व ऐतिहासिक वास्तू
मराठा इतिहासातील अत्यंत महत्त्वाचे ठिकाण
➡️ ऐतिहासिक पर्यटन केंद्र

5) मेहकर

धार्मिक व ऐतिहासिक शहर
प्राचीन मंदिरे, परंपरागत संस्कृती
संत परंपरेसाठी ओळख

6) राजूर घाट

सातपुडा पर्वतरांगेतील सुंदर घाट
हिरवीगार टेकड्या, धबधबे (पावसाळ्यात)
निसर्गप्रेमी व छायाचित्रकारांसाठी आकर्षक

7) इतर पर्यटन स्थळे

खडकपूर्णा धरण – निसर्गरम्य परिसर
देऊळगाव राजा – धार्मिक व सांस्कृतिक महत्त्व
चिखली परिसर – ग्रामीण पर्यटनाचा अनुभव

पर्यटनाचा योग्य काळ

ऑक्टोबर ते फेब्रुवारी – हवामान आल्हाददायक
पावसाळ्यात (जुलै–सप्टेंबर) निसर्ग सौंदर्य अधिक खुलते

थोडक्यात पर्यटन वैशिष्ट्ये

लोनार सरोवर – जागतिक नैसर्गिक वारसा
शेगाव – प्रमुख तीर्थक्षेत्र
सिंदखेड राजा – मराठा इतिहास
धार्मिक + निसर्ग + ऐतिहासिक पर्यटन
कुटुंब व अभ्यास सहलीसाठी योग्य

बुलढाणा जिल्हा शिक्षण संस्था माहिती Buldhana District Educational Institute Information

बुलढाणा जिल्ह्यातील शिक्षण संस्थांमध्ये जिल्हा परिषदेच्या शाळा (प्राथमिक व माध्यमिक), अनेक खाजगी शाळा व कनिष्ठ महाविद्यालये (उदा. विवेकानंद विद्यालय, यशोधाम), आणि शिक्षक प्रशिक्षणासाठी DIET (जिल्हा शिक्षण व प्रशिक्षण संस्था) व अध्यापक विद्यालये यांचा समावेश होतो, ज्या प्राथमिक शिक्षणापासून ते उच्च माध्यमिक शिक्षणापर्यंत विविध स्तरांवर शिक्षण देतात आणि विविध शासकीय योजना राबवतात.

1) प्राथमिक व माध्यमिक शिक्षण

जिल्हा परिषद शाळा – ग्रामीण भागात मोठ्या प्रमाणावर
शासकीय माध्यमिक शाळा
खाजगी शाळा (मराठी व इंग्रजी माध्यम)
केंद्र शासनाच्या योजना: समग्र शिक्षा अभियान, मध्यान्ह भोजन योजना

2) उच्च माध्यमिक (ज्युनियर कॉलेज)

कला (Arts), विज्ञान (Science), वाणिज्य (Commerce) शाखा
बुलढाणा, खामगाव, मलकापूर, शेगाव, चिखली, मेहकर येथे मोठी केंद्रे

3) महाविद्यालयीन शिक्षण (Degree Colleges)

कला, विज्ञान व वाणिज्य

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर महाविद्यालय, बुलढाणा
श्री गजानन महाराज महाविद्यालय, शेगाव
शिवाजी महाविद्यालय, खामगाव
चिखली कॉलेज, चिखली
मेहकर कॉलेज, मेहकर

➡️ बी.ए., बी.एस्सी., बी.कॉम., एम.ए., एम.कॉम. इ. अभ्यासक्रम

4) व्यावसायिक व तांत्रिक शिक्षण

अभियांत्रिकी (Engineering)

कॉलेज ऑफ इंजिनिअरिंग, शेगाव
खामगाव व परिसरातील खाजगी अभियांत्रिकी महाविद्यालये

पॉलिटेक्निक

शासकीय पॉलिटेक्निक, खामगाव
शासकीय पॉलिटेक्निक, बुलढाणा
खाजगी पॉलिटेक्निक संस्था

आयटीआय (ITI)

शासकीय ITI – बुलढाणा, खामगाव, मलकापूर, चिखली, मेहकर
औद्योगिक व कौशल्याधारित प्रशिक्षण

5) शिक्षणशास्त्र व इतर व्यावसायिक अभ्यासक्रम

B.Ed / D.Ed (शिक्षक प्रशिक्षण) महाविद्यालये
फार्मसी कॉलेजेस
नर्सिंग व पॅरामेडिकल संस्था
कृषी संबंधित अभ्यासक्रम (मर्यादित प्रमाणात)

6) विद्यापीठ संलग्नता

बहुतांश महाविद्यालये संत गाडगे बाबा अमरावती विद्यापीठ (SGBAU) शी संलग्न
तांत्रिक संस्था AICTE / MSBTE मान्यताप्राप्त

7) शैक्षणिक वैशिष्ट्ये

ग्रामीण भागातही शिक्षणाचा प्रसार
स्पर्धा परीक्षा (MPSC, UPSC, Banking) साठी कोचिंग सेंटर्स
संत गजानन महाराज संस्थानमार्फत शैक्षणिक वसतिगृहे

थोडक्यात मुद्दे

प्राथमिक ते उच्च शिक्षणाची साखळी उपलब्ध
कला–विज्ञान–वाणिज्य बरोबरच तांत्रिक शिक्षण
शासकीय व खाजगी दोन्ही प्रकारच्या संस्था
अमरावती विद्यापीठाशी संलग्नता

बुलढाणा जिल्हा लोकसंख्या माहिती Buldhana District Population Information

२०११ च्या जनगणनेनुसार, बुलढाणा जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या २५,८६,२५८ होती, ज्यात ८२.०९% साक्षरता दर आणि ९२८ महिला (प्रति १००० पुरुष) असे लिंग गुणोत्तर होते; जिल्ह्यातील २१.२२% लोकसंख्या शहरी भागात राहते, तर उर्वरित ग्रामीण भागात राहते आणि SC/ST लोकसंख्या अनुक्रमे १८.२१% व ४.३९% आहे.

1) एकूण लोकसंख्या

बुलढाणा जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या: 25,86,258 (≈ 25.86 लाख) 🌍

2) लिंगानुपात (Sex Ratio)

स्त्री-पुरुष गुणोत्तर: 934 स्त्रिया / 1000 पुरुष
(तुलनेत भारताच्या सरासरी 943 पेक्षा थोडे कमी)

3) पुरुष व महिला लोकसंख्या

पुरुष: सुमारे 13,37,560
महिला: सुमारे 12,48,698

4) ग्रामीण व शहरी लोकसंख्या

ग्रामीण लोकसंख्या: 20,37,398 (≈78.8%)
शहरी लोकसंख्या: 5,48,860 (≈21.2%)
➡️ जिल्हा मुख्यतः ग्रामीण बनलेला आहे.

5) लोकसंख्या घनता (Population Density)

घनता: 268 लोक / चौ. कि. मी.
(हवामान, संसाधने आणि रहिवासी पद्धतीवर आधारित मापन)

6) साक्षरता (Literacy Rate)

एकूण साक्षरता दर: 83.4%
पुरुष साक्षरता Rate: ~90.5%
महिला साक्षरता Rate: ~75.8%
➡️ जिल्हा राज्य सरासरीपेक्षा चांगला साक्षरता दर दाखवतो.

7) लहान मुलांचा भाग (0–6 वयोगट)

Census 2011 मध्ये लहान मुलांचे प्रमाण सुमारे 12.8% आहे (आंदाज आणि जनगणना डेटा आधारित)

8) लोकसंख्या वाढ दर

2001–2011 दरम्यान लोकसंख्या वाढ दर सुमारे 15.9% होती.

बुलढाणा जिल्हा संशोधन केंद्रे माहिती Buldhana District Research Centers Information

बुलढाणा जिल्ह्यात काही प्रमुख कृषी आणि इतर संशोधन केंद्रे आहेत, जसे की कृषी विज्ञान केंद्र (KVK) बुलढाणा जे शेतीविषयक संशोधन आणि विस्तार सेवा पुरवते; प्रादेशिक संशोधन केंद्र (RRS) जे स्थानिक हवामान आणि मातीनुसार पिकांवर संशोधन करते; तसेच, जिल्ह्याच्या विकासासाठी महत्त्वपूर्ण असलेल्या आदिवासी संशोधन आणि प्रशिक्षण संस्था (TRTI) पुणे सारख्या संस्थांचे कार्य या भागावर केंद्रित आहे, जे आदिवासी संशोधन आणि कल्याणकारी योजनांवर काम करतात, ज्यामुळे बुलढाणा जिल्ह्याच्या कृषी, सामाजिक आणि पर्यावरणीय संशोधनासाठी विविध केंद्रे कार्यरत आहेत.

1) कृषी संशोधन व विकास केंद्रे

🌾 Krishi Vigyan Kendra (KVK), Jalgaon Jamod

शासन/ICAR अंतर्गत ग्रामीण कृषी संशोधन व प्रशिक्षण केंद्र.
शेतकरी, महिला, ग्रामीण युवकांना शेती, फळे, शेती तंत्रज्ञान व प्रशिक्षण प्रदान करते.
नवीन शेती तंत्रज्ञानाचे फील्ड-डेमोंस्ट्रेशन व प्रशिक्षण कार्यक्रम चालवते.

📌 KVK हे भारतातील भारतीय कृषी संशोधन परिषद (ICAR) अंतर्गत कृषी विज्ञान केंद्र आहे.

👉 काम:

शेतकऱ्यांना नवीन पिकप्रणाली, खत-पिक व्यवस्थापन, जलसंधारण, माती विश्लेषण यासारखे तंत्रज्ञान दिले जाते.
प्रशिक्षण कार्यक्रम, कृषी-प्रदर्शने आणि प्रेरक योजनांची अंमलबजावणी करते.

🌿 Government Research Farm, Buldhana

सरकारी शेती संशोधन शेत (Government Farm) जिल्ह्यात 1928 पासून कार्यरत.
कापूस, मिरची, मूग, ऊस व इतर पिकांवर प्रयोग करून नवीन पिकप्रकार व तंत्र विकसित केले जाते.
कापूस वाणे, बियाणे उत्पादन व पिकसंशोधनाचे कार्य येथे केले जाते.

👉 शेतकरी समुदायाला वैज्ञानिक पद्धतींचा फायदा मिळवून देणे हे मुख्य उद्दिष्ट आहे.

✅ 2) तांत्रिक संशोधन व प्रशिक्षण संस्था

या संस्था संशोधनाच्या थेट केंद्राप्रमाणे नसल्या तरी कौशल्य, तंत्रज्ञान, अभियांत्रिकी व औद्योगिक प्रशिक्षण देतात, जे क्षेत्रीय विकास आणि तंत्र शिक्षणातील संशोधन-आधारित अभ्यास साठी महत्त्वाचे आहेत:

🔧 Government Industrial Training Institutes (ITIs)

ITI, Shegaon – विविध व्यावसायिक ट्रेडमध्ये प्रशिक्षण.
ITI, Chikhli – यांत्रिक, इलेक्ट्रॉनिक्स, फिटर, कंप्युटर आदी मध्ये कौशल्य प्रशिक्षण.

👉 या संस्था तांत्रिक संशोधनपेक्षा कौशल्य-शिक्षण व रोजगार-प्रशिक्षण केंद्रे म्हणून महत्त्वाची आहेत.

✅ 3) शैक्षणिक संस्था ज्या संशोधनांचे महत्त्व वाढवतात

बुलढाणा जिल्ह्यातील महाविद्यालये संशोधन-आधारित प्रकल्प व अभ्यासासाठी योगदान देतात (उदा. शेती, विज्ञान, कला, वाणिज्य) — हे विश्वविद्यालय व महाविद्यालये अभ्यास, क्षेत्र-प्रयोग व धोरण-आधारित कार्यात सहभागी होतात.

उदा. कृषी महाविद्यालये किंवा सवलतीचे अभ्यासक्रम असणारी संस्था:

Dr. Rajendra Gode College of Agriculture (जमोड / धमनगांव) — कृषी शिक्षण व अभ्यास – विषय.
S.V.G.I. College of Agriculture — कृषी क्षेत्रातील शैक्षणिक अभ्यासाला आधार देणारी संस्था.

बुलढाणा जिल्हा साहित्यिक, राजकीय नेते, इतिहासकार व खेळाडू माहिती Buldhana District Literary, Political Leaders, Historians and Sportspersons Information

१. साहित्यिक (Writers & Researchers)

🔹 विष्णु भिकाजी कोलटे (Vishnu Bhikaji Kolte)

जन्म: 22 जून 1908, नारवेल (मलकापूर), बुलढाणा
व्यवसाय: मराठी लेखक, साहित्य संशोधक, अकादमिक
विशेष काम: महानुभव साहित्य आणि प्राचीन मराठी ग्रंथांचा शोध-संशोधन; नागपूर विद्यापीठाचे व्हाइस-चँसेलर राहिले.
त्यांना पद्मश्री आणि साहित्य अकादमीच्या सदस्यतेचा मान मिळाला.

🔹 नागोराो घनश्याम देशपांडे (Nagorao Ghanashyam Deshpande)

मराठी कवी आणि साहित्यिक; त्यांच्या कविता आणि साहित्याला साहित्य अकादमी पुरस्कार मिळाला आहे.

🔹 श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकर (Shripad Krushna Kolhatkar)

बुलढाणा जिल्ह्यातील मराठी लेखक व कवी, ज्यांनी विनोदात्मक कविता आणि नाटकं लिहिली आहेत.

🗳️ २. राजकीय नेते (Political Leaders)

🔹 पंढरिनाथ सीतारामजी पाटील (Pandharinath Sitaramji Patil)

जन्म: 20 सप्टेंबर 1903, आंबोडा, बुलढाणा
राजकीय कारकीर्द: भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे राज्यकर्ते; राज्यसभेचे सदस्य (MP) दोन वेळा.
शेतकरी व शिक्षण क्षेत्रात कार्य केले व सामाजिक सुधारणांसाठी ओळखले गेले.

🔹 हर्षवर्धन ई. व. सपकाळ (Harshwardhan Vasantrao Sapkal)

बुलढाणा विधानसभा क्षेत्राचे माजी विधायक (MLA) आणि काँग्रेस पक्षाचे नेते.
त्यांनी कबड्डी खेळातील पार्श्वभूमीदेखील सांभाळली आहे.

🔹 श्वेता महाले (Shweta Mahale)

लॉंकार (बुलढाणा) येथील विधायक (MLA), भाजपा पक्षातून निवडलेली.

🔹 प्रतापराव गनपतराव जाधव (Prataprao Ganpatrao Jadhav)

प्रसिद्ध लोकसभा सांसद (MP), शिवसेना पक्षातून बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघाचे प्रतिनिधीत्व केले (माहिती सार्वजनिक यादीत नमूद).

📜 ३. इतिहास / स्वातंत्र्य चळवळीचे कार्यकर्ते

🔹 न्ररायण जवेरे (Narayan Jaware)

लोकांनी “बुलढाण्याचे महात्मा गांधी” म्हणून संबोधलेला बाळकृष्ण — स्वातंत्र्य लढ्यात ब्रिटिश ध्वज काढून भारतीय तिरंगा लावल्याबद्दल प्रसिद्ध.

(स्वातंत्र्यलढा क्षेत्रातील अनेक नामवंत वृत्तांतांमध्ये इतर स्थानिक कार्यकर्त्यांबद्दलही उल्लेख आहे जे आजही स्थानीय इतिहास-संग्रहात उपलब्ध आहेत.)

⚽ ४. खेळाडू (Sportspersons)

🔹 रिय्या कपाटे (Riya Kapate)

राष्ट्रीय रस्सीखेच (Tug-of-war) स्पर्धेत बुलढाणा जिल्ह्याचे प्रतिनिधित्व करून कास्यपदक जिंकलेले<br>खेळाडू.

🔹 श्रीकांत वाघ (Shrikant Wagh)

क्रिकेट खेळाडू — भारतीय संघासाठी आणि इंडियन प्रीमियर लीग (IPL) मध्ये खेळलेले.

बुलढाणा जिल्हा प्रेक्षणीय स्थळे,धार्मिक स्थळे, ऐतिहासिक स्थळे, पर्यटन स्थळे, तलाव बागा माहिती Buldhana district tourist places, religious places, historical places, tourist places, lakes and gardens information

प्राकृतिक व पर्यटन स्थळे

1) लोनार सरोवर (Lonar Lake)

हा उल्कापातामुळे तयार झालेला एक खारट पाण्याचा सरोवर आहे आणि जगातील basalt (काळ्‍या लाव्हा खडकातला) प्रभावाचा दुसरा सर्वात मोठा क्रेटर आहे.
लोनार वाइल्डलाइफ सँक्चुअरी म्हणून संरक्षित.
येथे आसपास वन, प्राणी, पक्षी आणि झाडेजडे निसर्गरम्य वातावरण आहे.
आसपास दैत्य सूडन मंदिर आणि गोंमुख मंदिर सारखी प्राचीन वास्तू आहेत.

2) आनंद सागर (Anand Sagar) – शेगाव

हे मनुष्यनिर्मित सरोवर आणि उद्यान आहे ज्याभोवती श्रद्धा, मनोरंजन व निसर्ग अनुभव मिळतो.
येथे मेडिटेशन सेंटर, बागा, प्लेग्राउंड, फाउंटन शो, आर्टिफॅक्ट्स आणि टॉय ट्रेन सारखी आकर्षणे आहेत.
हे स्थळ श्री गजानन महाराज संस्थान, शेगाव कडून विकसित केले गेले आहे.

3) राजूर घाट

सातपुडा पर्वतरांगांच्या आवारातील निसर्गरम्य घाट आणि सहल स्थळ.
हिरवीगार डोंगर, घाटाचे देखणे दृश्य आणि पावसाळ्यात धबधबे/झरने.

4) गिरडा परिसर

आझंता गुफा रोड जवळचे एक सुंदर सौंदर्यस्थळ.
गिरडा गावातील प्राचीन महादेव मंदिर आणि पाच झऱ्यांचे जलस्रोत पर्यटकांना आकर्षित करतात.

5) ज्ञानगंगा व अंबरबरवा अभयारण्ये

वन्यजीव अभयारण्ये, निसर्ग आणि पक्षी निरीक्षणासाठी उत्तम.
वनात विविध प्राणी, पक्षी आणि हिरवीगार परिसर.

🛕 प्रमुख धार्मिक स्थळे

1) संत गजानन महाराज मंदिर – शेगाव

हे बुलढाणा जिल्ह्याचे सर्वात प्रसिद्ध तीर्थस्थळ आहे.
भाविक हजारो संख्येने येथे दर्शनासाठी येतात.

2) श्री गजानन महाराज समाधी मंदिर परिसर

मंदिराजवळ आनंद सागर आणि विविध उपसंस्थाने श्रद्धेचा आनंद वाढवतात.

3) बालाजी मंदीर (Balaji Temples)

बळजी मंदिर, व्यंकटगिरि, बुलढाणा
बळजी मंदिर, मेहकर
बळजी मंदिर, देऊळगाव राजा — हे मंदिर “महाराष्ट्रातील तिरुपती” म्हणून देखील प्रसिद्ध.

4) सैलानी बाबा दर्गा, सैलानी

मुस्लिम भक्तांसाठी महत्त्वाचे धार्मिक स्थान.

5) रेणुकादेवी मंदिर – चिखली

प्रसिद्ध स्थानिक देवीचा मंदिर, चैत्र पौर्णिमेला यत्रा भरते.

6) श्री क्षेत्र भुदनेश्वर

पांगंगा नदीचा जन्मस्थळ आणि पौराणिक महत्वाचे तीर्थस्थान.

7) हनुमान मूर्ती – नांदुरा

105 फूट उंच हनुमान मूर्ती, राष्ट्रीय महामार्गावरून दिसणारे आकर्षक दर्शन.

🏛️ ऐतिहासिक स्थळे

1) सिंदखेड राजा – राजमाता जिजाऊंचे जन्मस्थान

छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या मातोश्री जिजाऊंचे जन्मस्थान
इथे भुईकोट राजवाडा, निलकंठेश्वर मंदिर व ऐतिहासिक उद्यान आहेत.

2) डैत्यसुडन मंदिर – लोनार परिसर

13–14व्या शतकाच्या उत्तरार्धातील प्राचीन विष्णू-आधारित मंदिर, याचे नाव दैत्य सूडन (दैत्यहंत) यावरून आले आहे.

🌳 तलाव, बागा व मनोरंजक ठिकाणे

1) आनंद सागर तलाव आणि बागा

आनंद सागरचा मुख्य आकर्षण थंड पाण्याचा तलाव, हिरवीगार उद्यान, pathways व मनोरंजन केंद्रे.

2) लोनार सरोवर आणि वनगृह क्षेत्र

उल्कापाताने निर्माण झालेल्या सरोवराच्या परिसरात, लोनार वाइल्डलाइफ सँक्चुअरी आहे जिथे वनस्पती आणि प्राणी निरीक्षणाची संधी आहे.